Concertgebouworkest en Janine Jansen: Histoire du Soldat
Janine Jansen viool
Vincent van der Valk verteller
Carolyn Bolton dans
musici van het Koninklijk Concertgebouworkest:
Dominic Seldis contrabas
Calogero Palermo klarinet
Helma van den Brink fagot
Jörgen van Rijen trombone
Omar Tomasoni trompet
Mark Braafhart slagwerk
m.m.v.
Ria Marks mise-en-espace
Bernadette Corstens kostuums
Stefan Dijkman licht
Dit programma wordt kosteloos gestreamd via concertgebouworkest.nl en de Facebook- en YouTube-kanalen van het orkest.
Op concertgebouworkest.nl blijft de registratie tot een week na de première beschikbaar.
De stream wordt voorzien van ondertiteling.
Igor Stravinsky (1882-1971)
Histoire du soldat (1918)
Lue, Jouée et Dansé en deux parties
tekst van Charles Ferdinand Ramuz
vertaling Carel van Alphenaar
Eerste deel
Scène1: Aan de oever van een beek
Scène 2: De ransel
Scène 3: Het boek
Tweede deel
Airs de marche - Marche royale
Scène 4: Het kaartspel
Scène 5: Het genezen meisje
Scène 6: De overschreden grenzen
Toelichting
Igor Stravinsky 1882-1971
Histoire du soldat
door Paul Janssen
Stravinsky’s Histoire du soldat is geboren uit noodzaak. De componist zat tijdens de Eerste Wereldoorlog in Zwitserland en ontving geen royalties meer uit Rusland. Om toch inkomen te genereren bedacht Stravinsky in samenspraak met de Zwitserse auteur C.F. Ramuz een low-budget productie gebaseerd op een verhaal van Afanasiev die zich weer had laten inspireren door de klassieke mythe van Faust en Mefisto.
Ramuz schreef het scenario voor het verhaal over de soldaat die zijn viool aan de duivel verkoopt in ruil voor een boek dat hem de weg wijst naar rijkdom en succes; Stravinsky ontfermde zich over de muziek. Hij componeerde het werk voor een septet met de viool en de klarinet in de hoofdrol, een verteller, twee toneelspelers en een danseres met de bedoeling om met het gezelschap op tournee te gaan. Stravinsky putte rijkelijk uit destijds nieuwe muziek als de jazz, de tango en de ragtime en wist zelfs een mini-vioolconcert te incorporeren.
Het werk ging op 28 september 1918 in première, maar van de beoogde tournee kwam door de politieke, economische en sociale situatie in Europa helemaal niets. Zelfs niet toen Stravinsky het werk verder uitdunde en bewerkte voor een bestaande uit viool, klarinet en piano.
Regisseur Ria Marks over deze nieuwe uitvoering:
Histoire du Soldat is een parabel over een soldaat die zijn viool ruilt met de duivel voor een boek dat de toekomst van de economie kan voorspellen. Hiermee vertaalde Igor Stravinsky in 1918 een oud Russisch sprookje naar de geest van zijn tijd. Hij tekende aan dat volgende uitvoeringen op hun beurt zouden moeten worden aangepast aan de tijd en de plaats waar ze zouden worden uitgevoerd. Aan die wens is steeds opnieuw gehoor gegeven. Want we kunnen ons allemaal verplaatsen in de verlangens van een soldaat op weg naar huis. Het adagium dat je je zegeningen moet tellen in plaats van altijd naar meer en beter te verlangen is van alle tijden. Niet voor niets houdt de verteller ons voor: ‘Leer kiezen! Alles willen is funest.’
De dilemma’s waarvoor de mens in deze tijd staat, zien we weerspiegeld in het verhaal van de soldaat. Hij is op weg naar huis, met zijn dromen en verlangens, die na de ellende van een oorlog hoopt op een glorieuze toekomst. En bereid is daarvoor zijn ziel en zaligheid te verkopen. Ook wij kennen duivels, niet als concrete figuren maar als abstracte verleidingen waarvan we ons dikwijls pas bewust worden als het te laat is.
In deze concertregistratie benutten we de kans in te zoomen op alle uitvoerenden. Janine Jansen spoort met haar intense spel de musici en de acteur aan, Vincent van der Valk wekt de verschillende personages van het verhaal tot leven, danseres Carolyn Bolton transformeert door de muziek en door de woorden tot een soldaat, een prinses of een duivel. Zij weerspiegelt de gemoedstoestand van de musici: stuwend, afwachtend, romantisch, verstild.
Terwijl de soldaat uit beeld verdwijnt, losgezongen van de muziek, blijven de musici vastgeklonken aan hun instrumenten achter. Want het verhaal van de soldaat zal altijd weer de kop opsteken. De condition humaine is nu eenmaal onverbeterlijk.
Histoire-historie
De eerste keer dat het Concertgebouworkest Histoire du soldat op de lessenaars zette, was op 27 februari 1926, ter gelegenheid van Stravinsky’s tweede bezoek aan het orkest (zijn debuut als solist en was in november 1924 geweest). Die zaterdagmiddag verzorgden zes orkestleden met violist Arthur Schmuller in de Stadsschouwburg de eerste toneeluitvoering van het werk in zijn oorspronkelijke vorm, in de vertaling van Martinus Nijhoff. ’s Avonds speelde Stravinsky zelf de uit ‘Histoire du soldat’ in de serie Concertgebouw-Kamermuziek in de met violiste Alma Moodie en de tweede klarinettist van het orkest, Otto Stöckigt.
Op 28 mei 1930 vond een memorabele scenische uitvoering van Histoire du soldat plaats als onderdeel van een klein Stravinsky-festival in de Stadsschouwburg, georganiseerd door de Amsterdamsche Studenten Organisatie voor Moderne Kunst. De orkestmusici werden gedirigeerd door Stravinsky zelf. Concertmeester Louis Zimmermann schitterde als solist. De regie was in handen van Abraham van der Vies, de spreker was acteur Paul Huf. De voorstelling werd unaniem bejubeld door pers en publiek.
Sindsdien zijn musici van het Concertgebouworkest vele keren betrokken geweest bij uitvoeringen van Histoire du soldat. Op 6 mei 2014 stond het op het programma tijdens een Close-up-concert in de Kleine Zaal met acteur Porgy Franssen; Tjeerd Top soleerde. Delen van Stravinsky’s Histoire klonken in het Kinderconcert Igor en de nachtegaal dat het Concertgebouworkest op 1 november 2020 streamde.
Biografie
Janine Jansen, viool
In oktober 1999 stond Janine Jansen in de als Rising Star en in mei 2000 in de serie Jonge Nederlanders. In 2003 verscheen haar debuut-cd, richtte ze haar Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht op én won ze de Nederlandse Muziekprijs. Het jaar erop maakte ze een dubbeldebuut bij het Concertgebouworkest, waar ze geregeld terugkeerde en in 2020/2021 artist in residence was.
Die positie had ze afgelopen seizoen bij de Berliner Philharmoniker, en bij het Swedish Radio Symphony Orchestra was ze ‘artist in focus’. Janine Jansen onderhoudt al jarenlang nauwe banden met ’s werelds meest vooraanstaande orkesten en en, en dit seizoen is ze artist in residence bij de Czech Philharmonic (onder meer Sjostakovitsj met Semyon Bychkov en Szymanowski met Simon Rattle) en het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Stockholm. Als ‘portrait artist’ van het London Symphony Orchestra werkt ze met Antonio Pappano in kamermuziek en in de wereldpremière van Dubugnons Sonnenring en speelt ze Mozart onder leiding van Nathalie Stutzmann.
Verder soleert ze bij het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks onder leiding van Klaus Mäkelä, de NDR Elbphilharmonie onder leiding van Alan Gilbert, de Oslo Philharmonic onder leiding van Mirga Gražinytė-Tyla, het Orchestre de la Suisse Romande onder leiding van Jonathan Nott en het Zweeds Kamerorkest onder leiding van Martin Fröst. In Beethovenjaar 2027 speel de violiste met partner Denis Kozhukhin alle Beethovensonates in Het Concertgebouw en met het Concertgebouworkest onder leiding van Kazuki Yamada het Vioolconcert.
Janine Jansen kreeg onder meer de Concertgebouw Prijs (2013) en de Johannes Vermeer Prijs (2018). Ze groeide op in een muzikaal gezin, studeerde bij Coosje Wijzenbeek, Philipp Hirshhorn en Boris Belkin en geeft sinds november 2023 les aan de Kronberg Academy. Ze bespeelt de ‘Shumsky- Rode’-Stradivarius uit 1715, en haar vorige optreden in de was op 12 mei met de Camerata Salzburg.
Vincent van der Valk, verteller
Acteur en schrijver Vincent van der Valk studeerde aan de Circle in the Square Theatre School in New York en vervolgens aan de Toneelacademie Maastricht. Hij speelde bij onder meer NTGent, Het Nationale Toneel, Toneelgroep Oostpool, Theater Utrecht, Toneelschuur Producties, De Veenfabriek/Nationale Reisopera en het Berlijnse gezelschap Andcompany&Co.
Vincent van der Valk was te zien in televisieseries als KLEM, Van God Los, Ramses en TreurTeeVee en speelde een van de hoofdrollen in Dit zijn wij (2019). In 2020 was hij te zien in de films Luftmensch, Dreamlife, Poor Boy en Feast en in de nieuwe Videolandserie Lieve Mama. Hij won diverse toneelprijzen en tweemaal een Gouden Kalf: in 2014 voor zijn hoofdrol in Gluckauf (regie Remy van Heugten) en in 2019 voor zijn hoofdrol in (regie Viktor van der Valk).
Vincent van der Valk schrijft en vertaalt voor Nederlandse en Duitse toneelgezelschappen. Voor Lars Doberman schreef hij En zo zou het een nooit meer het ander zijn, ook schreef hij scenario’s voor films als Fenix en The wolf, the fox and the leopard.



