Concertgebouworkest en Beatrice Rana: Tsjaikovski

Jimmy López Bellido studeerde compositie in zijn geboortestad Lima (Peru), in Helsinki en aan de University of California in Berkeley. De laatste jaren boekt hij veel succes met zijn kleurrijke muziek, waarin uiteenlopende stijlen samenkomen binnen een solide raamwerk van klassieke compositietechnieken. Zijn werken waren onder meer te horen in het Konzerthaus in Berlijn, de Musikverein in Wenen, de New Yorkse Carnegie Hall en het Sydney Opera House.

In 2016 bewees zijn Eerste symfonie dat hij een hedendaagse meester is van de grote vorm. De vier delen corresponderen met de vier boeken van De reizen van Persiles en Sigismunda, de epische roman die Cervantes voltooide vlak voor zijn dood in 1616. Persiles en Sigismunda zijn twee Scandinavische edelen die incognito door Europa reizen en allerlei avonturen beleven, waarbij ze hun liefdesrelatie verborgen houden totdat ze in Rome in het huwelijk treden.

‘Een verhaal met deze reikwijdte vraagt om een epische behandeling, en daarom besloot ik een symfonie te schrijven, een type orkestwerk dat […] een heel universum aan thema’s en muzikale motieven kan herbergen die binnen meerdere delen worden getransformeerd.’ López benadrukt dat de muziek niet letterlijk de gebeurtenissen beschrijft. ‘In plaats daarvan wilde ik de geest, grootsheid en humor van de vier boeken overbrengen’. Het werk is ‘een persoonlijke lezing van de roman door een componist die […] niet alleen Zuid-Amerikaans is, maar bovenal een kosmopoliet, want naast Peru heb ik ook in Finland, Frankrijk en de Verenigde Staten gewoond.’

Unsuk Chin studeerde compositie in haar geboortestad Seoul maar verhuisde in 1985 naar Duitsland, waar ze sindsdien woont. Zij schrijft muziek met een betoverende klankschoonheid en won vele prestigieuze prijzen, waaronder de Grawemeyer Award 2004.

Haar nieuwe werk voor het Concertgebouworkest en de BBC is geschreven ter gelegenheid van Ludwig van Beethovens 250ste geboortejaar en gebaseerd op de Konversationshefte van de Duitse componist. ‘Beethoven gebruikte die notitieboekjes om te communiceren toen hij doof begon te worden’, zegt Chin desgevraagd, ‘het waren zogezegd zijn social media.’ Ze is ervan overtuigd dat zijn gehoorverlies en de daarmee samenhangende communicatiestoornissen leidden tot ‘een innerlijke woede en frustratie’ die zijn weerslag vond in het ‘extreme bereik van zijn muzikale taal, variërend van vulkaanachtige uitbarstingen tot uiterste sereniteit’.

Eén zinnetje in de boekjes trof haar bijzonder: ‘Majeur of mineur. Ik ben de winnaar.’ Hierop reflecteert ze in haar nieuwe compositie: ‘Mijn muziek is weliswaar niet tonaal, maar in de harmonische structuur haakt zij wel aan bij Beethoven. Er zitten verborgen verwijzingen in naar zijn werk, maar geen letterlijke citaten.’ Welke dat zijn wil ze niet verklappen: ‘Ik laat de muziek liever voor zichzelf spreken.’

Ze herkent zich in Beethovens drang om nieuwe wegen te verkennen: ‘Hij verlegde voortdurend de grenzen van de muzikale taal en zijn zoektocht naar originaliteit veranderde de loop van de muziekgeschiedenis.’ Zomin ze zichzelf wil vastpinnen op een bepaalde stijl, zo valt ook Beethoven niet in een hokje te plaatsen. ‘Om Ezra Pound te parafraseren: Beethoven is klassiek vanwege een zekere tijdloze en onstuitbare frisheid. Zijn muziek kan voortdurend herontdekt en geherdefinieerd worden. Hij is een componist voor het leven.’

BBC Radio 3 was de eerste opdrachtgever; helaas ging de geplande wereldpremière van subito con forza door het BBC Symphony Orchestra wegens Covid-19 niet door. Ook de Duitse première door het Concertgebouworkest wordt uitgesteld tot nader order.

Hoewel Pjotr Tsjaikovski ooit beweerde nooit een pianoconcert te zullen schrijven, componeerde hij er uiteindelijk drie. Het eerste ontstond in 1874-75, maar toen hij het voorspeelde aan Nikolaj Rubinstein noemde die het waardeloos en onspeelbaar. Diep gekwetst droeg Tsjaikovski het op aan de Duitse pianist en dirigent Hans von Bülow, die woorden te kort kwam om zijn bewondering te uiten. De wereldpremière in 1875 in Boston was een doorslaand succes: de finale werd integraal gebisseerd.

Toch besloot Tsjaikovski in 1879 een tweede versie te maken en in 1888 werd nog enkele revisies door te voeren. De latere versie wordt het vaakst uitgevoerd, zoals ook vandaag door Beatrice Rana en het Concertgebouworkest.

Het belangrijkste verschil betreft de opening. Na het karakteristieke dalende viertoonsmotief in de hoorns zet de piano in met groepjes van telkens drie forte gespeelde akkoorden, waarvan het tweede en derde als arpeggio. In de latere versie worden deze fortissimo uitgevoerd, zónder arpeggio. Bovendien klinkt het eerste akkoord een octaaf lager en het laatste een octaaf hoger.

Opvallend is dat het eerste deel bijna net zo lang duurt als de twee overige delen samen. Het openingsthema doortrekt het hele deel en wordt doorsneden met lyrische solo’s van de blazers en weemoedige lijnen van de solist. De verzadigde strijkersharmonieën en het statige tempo creëren een majestueuze sfeer.

Het Andante semplice opent met een melancholieke fluitsolo tegen zacht geplukte noten van de strijkers. Klaaglijke motieven worden heen en weer gekaatst tussen houtblazers en solist; het middendeel heeft deels de sfeer van een trage wals.

Een paukenslag opent het Allegro con fuoco, gevolgd door een fel aangezet stijgend motief van de houtblazers dat door de piano wordt overgenomen en gevarieerd. Slavische dansritmes creëren een enorme drive en het stuk eindigt met razendsnelle loopjes van de solist tegen messcherpe slagakkoorden van het orkest.

Juist dit pianoconcert werd ongekend populair – en het werd uiteindelijk ook door Nikolaj Rubinstein in de armen gesloten.