Concertgebouworkest en Andris Nelsons: Rachmaninoff (14.15 uur)

De natuur met haar circulaire proces van groei en verval was voor Serge Rachmaninoff een belangrijke inspiratiebron. ‘Ik maak een grote wandeling door de natuur. Mijn ogen vangen de lichtval op van jong loof na een regenbui, mijn oren de ritselende ondertoon van het bos. Of ik zie de bleke tinten boven de horizon na zonsondergang en ze duiken in één keer tevoorschijn – alle stemmen tegelijk. Niet een paar tonen hier en een paar tonen daar. Alles. Het hele complex groeit.’

Rachmaninoff concipieerde de grote vorm van zijn werken als een geheel. En daarin onderscheidt zijn oeuvre zich misschien van dat van de 33 jaar oudere Pjotr Tsjaikovski, waarmee het traditioneel wordt vergeleken. Niet de strijd tussen contrasterende elementen, zoals bij de doorgewinterde operaman Tsjaikovski, maar de doorgaande ontwikkeling is de onderliggende dramaturgische idee van Rachmaninoffs composities.

Geen symfonieën meer!

Om de drukte van het concertseizoen te ontlopen had Rachmaninoff zich in de herfst van 1906 in Dresden teruggetrokken, waar hij zich – relatief incognito – op het componeren kon storten. Dat hij een nieuwe symfonie wilde schrijven, hield hij angstvallig geheim omdat het fiasco van zijn Eerste symfonie uit 1895 hem nog veel te helder voor de geest stond. Alexander Glazoenov had toen de première gedirigeerd, maar of het nu kwam doordat het jeugdwerk nog te veel rammelde, doordat de man het werk niet begreep, of doordat hij (zo gaat het gerucht) verre van nuchter was, de symfonie sloeg niet aan.

Van streek door zo’n onverwachte tegenslag had Rachmaninoff bijna drie jaar lang geen noot op papier kunnen krijgen. Pas op 1 april 1907 maakte hij in een brief aan zijn vriend Nikita Morozov bekend dat hij weer met een symfonie bezig was: ‘Als ik het werk afkrijg, en dan mijn Eerste symfonie verbeterd heb, dan zweer ik – geen symfonieën meer. Vervloek ze! Ik weet niet hoe ik ze moet schrijven, maar bovenal, ik wil ook niet meer.’

De grote lijn

Een symfonie van ongeveer een uur werd het – op Glières symfonie Ilja Moeromets na de langste Russische symfonie vóór het Sovjettijdperk – en een werk waarin Rachmaninoff zich van zijn allerbeste kant laat zien. De lyrische melodiebogen, de harmonische eenheid en de vloeiende ritmiek lijken sterk beïnvloed door zijn voorbeeld Tsjaikovski, mogelijk ook door de Russisch-orthodoxe kerkmuziek. Opvallend is echter de hechte structuur, veroorzaakt door de uiterst zorgvuldige (net niet té economische) manier waarop Rachmaninoff met zijn materiaal omgaat.

De hele symfonie is gelardeerd met een dramatisch motto-thema dat in donkere klanken het werk in beweging zet. Uit de staart ervan ontwikkelen zich golvende, grotendeels neerwaarts gerichte motieven. Via een wat levendiger figuratie en een tweede thema belanden we in het tweede deel, dat met een hoorninzet begint. Er klinkt een – weer stapsgewijs dalend – motief dat de liturgische melodie van het Dies irae suggereert, en dat is, door zijn verbinding met de dodenmis, toch niet de melodie die je zou verwachten in een deel dat als scherzo van de symfonie fungeert. Het lichtvoetig voorthuppelende hoofdthema wordt regelmatig geconfronteerd met een hartstochtelijke tegenspeler.

En ook het derde deel (Adagio) is zo romantisch, lyrisch en expressief, dat je je afvraagt waarom Rachmaninoffs opera’s zo onbekend zijn gebleven. Het laatste deel is de ‘grande apothéose’. Na een welhaast carnavaleske opening, gebaseerd op een thema uit het tweede deel, passeren allerlei thema’s uit de voorafgaande delen opnieuw de revue. Ze worden afgewisseld met een nieuw lyrisch thema. Deze melodie is, anders dan vrijwel iedere voorganger, opgebouwd uit grotere sprongen. Overheersend blijft echter het gevoel dat iedere melodie, en iedere noot, logisch uit de voorgaande noten voortkomt.