Concertgebouworkest, Altstaedt & Weilerstein: de cello centraal

De Duitse dirigent en componist Matthias Pintscher is verzot op de cello. Bij het Concertgebouworkest leidt hij een rijkgeschakeerde rondreis door het hedendaagse cellolandschap, waarbij stersolisten Alisa Weilerstein en Nicolas Altstaedt een glansrol vervullen in gloednieuwe celloconcerten van respectievelijk Pintscher en Liza Lim. Maar de cello krijgt ook vleugels binnen het orkestapparaat zelf.

De kosmische reikwijdte is terug te horen in Timbres, espace, mouvement, ou ‘La nuit étoilée’ van de Fransman Henri Dutilleux. In het opmerkelijk bezette orkestwerk verklankt de componist zijn impressies van het schilderij Sterrennacht van Vincent van Gogh. De hoofdrol wordt opgeëist door twaalf cello’s, in een halve cirkel ron­dom de dirigent gegroepeerd. Violen en altviolen ontbreken; daarentegen verlegt Dutilleux de focus naar de zinderende werking van een uitgebreide blazerssectie en tien contrabassen. Hiermee creëert hij een hemelbestormend, ruimtelijk effect.

De sterrennacht; door Vincent van Gogh, 1889

Verwondering en kleurenpracht klinken door in het openingsdeel, terwijl het slotdeel de weg lijkt te wijzen naar onbekende kosmische vertes. In 1990 voegde de componist een middendeel toe, een bespiegelende Interlude voor de cellisten. Dutilleux schreef het orkestwerk in opdracht van cellist Mstislav Rostropovitsj. De legendarische Rus dirigeerde zelf de wereldpremière in 1978 tijdens een concert van het Washington National Symphony Orchestra. Bij het Concertgebouworkest, dat een warme band had met zowel Dutilleux als Rostropovitsj, stond Timbres al meermaals op het programma, onder meer tijdens het Rostropovitsj-Festival in 2001.

Een terugkeer naar het ondermaanse wordt ingezet met het nieuwe celloconcert van Liza Lim. De Australische componiste schreef A Sutured World op maat voor cellist Nicolas Altstaedt die op 25 oktober jongstleden de ­wereldpremiè­re verzorgde in München. De Cello Biënnale Amsterdam (die haar tiende editie beleeft van 31 oktober t/m 10 november) en het Concertgebouw­orkest zijn mede-opdrachtgevers. 

Lim schreef al wel solowerken voor cello, maar dit is haar eerste celloconcert. In haar sensitieve muziek snijdt Lim prangende kwesties aan als ons breekbare ecosysteem en vrouwenrechten. In het vierdelige A Sutured World verklanken cellist en orkest een wereld vol zichtbare littekens en gehechte wonden. De weg naar heling is ingezet. Lim ziet een aarde voor zich met gebroken en gehavende mensen, schepsels en landschappen waarvan de wonden behoedzaam verzorgd moeten worden. ‘Maar als een heilzame genezer brengt cellist Nicolas Altstaedt alles weer samen en schept schoonheid’, vertelt de componist. Want ook littekens herbergen schoonheid. Lim verwijst naar het aloude spreekwoord van Rumi: ‘De wond is de plek waar het licht binnenkomt’. Ook de Japanse kunstvorm kintsugi is een lichtend voorbeeld: een aloude traditie waarbij een gebroken keramisch object weer tot een geheel wordt gemaakt en de onvolmaakte naden met goud belegd worden. ‘In die tedere, zichtbare weeffouten vinden we empathie en verbinding in een doorgaans imperfecte wereld’, voelt Lim.

Haar ­celloconcert bestaat uit vier delen. Het derde verwijst naar het Sanskriet-woord sutra, dat hechten betekent. De spirituele boeddhistische sutra-teksten werden van oudsher geschreven op palmbladeren en gebonden met draad. ‘In mijn concert roep ik niet alleen een krachtige, spirituele energie op, maar maak ik ook speelse verwijzingen naar barokmuziek en popcultuur’, benadrukt Lim. Zo speelt Altstaedt met zowel een standaard strijkstok als een barokstrijkstok. ‘Als geen ander kan hij beide gevoelswerelden oproepen. Verder gebruik ik geen speciale technieken zoals in mijn eerdere cellowerken. Ik moest voor mezelf de celloklank heruitvinden. De creatieve geest van ­Altstaedt heeft me enorm op weg geholpen.’

Een andere topcellist kan aan de slag in Matthias Pintschers beeldende un despertar voor cello en orkest. Het is zijn tweede celloconcert, na Reflections on Narcissus (2004-05), en werd speciaal gecomponeerd voor Alisa Weilerstein. In 2017 bracht zij het werk in première bij het Boston Sym­phony Orchestra. Het is een eendelig introspectief celloconcert vol zangerige lijnen, duistere vergezichten en een gebalde dramatiek. Pintscher roemt het ‘ongelofelijke lyrische donkergoud’ dat Weilerstein aan haar cello weet te ontlokken. Het warme, gebronsde stemgeluid van een mannelijke vocalist was voor Pintscher eveneens inspiratiebron voor het overwegend wendbare tonale karakter van zijn celloconcert.
Het concert begint bespiegelend en intiem, maar allengs bewandelen cello en orkest virtuozer paden en ontwaakt de muziek. Een schaduwrijk aan wervelende klanken ontvouwt zich, alsof de nakende duisternis bezwerend wordt toegezongen. Pintscher ontleende de titel van zijn celloconcert aan het gelijknamige gedicht uit 1966 van Octavio Paz. In un despertar (letterlijk: ‘een ontwaken’) tuurt een oude man over het besneeuwde landschap van zijn leven en overpeinst verleden en toekomst. ‘Die emotionele staat van wakker worden en zelfkennis raakt me’, ervaart Pintscher.

Met György Ligeti wordt de blik voor de laatste maal hemelwaarts gericht. Geen componist die de oneindige kosmische vertes zo poëtisch wist te vangen als Ligeti. Eerst in zinderende, statische orkestwerken als Atmosphères (1961) en Lontano (1967), waarin hij zijn ‘micropolyfonie’ tot in de perfectie verfijnde: door een intense samensmelting van talloze instrumentale en vocale lijnen openbaarden zich extatisch uitwaaierende klankweefsels. Later drongen er meer dramatische contrasten door in zijn muziek, en kwamen individuele stemmen naar voren. San Francisco Polyphony geldt als een van de eerste krachtige voorbeelden. Ligeti schreef het orkestwerk voor de zestigste verjaardag van het San Francisco Symphony Orchestra. De contrastwerking verkrijgt Ligeti door een uitdrukkingsvolle verwijding en verdichting van orkestklanken, zodat een web van talrijke hypnotische klankwemelingen de aandacht blijft vasthouden. Tijdens werkperiodes aan de Stanford University en in San Francisco was Ligeti gegrepen door de levendige hectiek van de grote stad. In het geaccidenteerde parcours van zijn caleidoscopische orkestwerk herkent Ligeti zelfs de Weens-getinte, melodische klankschaduwen van Alban Berg en Gustav Mahler. Ligeti’s temperamentrijke polyfonie aan muzikale invalshoeken mondt uit in een meesterwerk dat hemel en aarde nog eenmaal samenbrengt.