Close-up: portretconcert Tatjana Vassiljeva

‘Over 25 jaar zal men geen cellist accepteren, die dit stuk níet gespeeld heeft’, zo voorspelde Zoltán Kodály over zijn Sonate voor cello solo. Hoewel zijn voorspelling maar ten dele uitkwam, is dit werk na de bekende cellosuites van Johann Sebastian Bach misschien wel het belangrijkste in het solorepertoire, en een mijlpaal voor iedere cellist. 

De Hongaar Kodály was, samen met zijn landgenoot Béla Bartók, een verwoed verzamelaar van Oost-Europese volksmuziek, waarvoor ze met een fonograaf naar de binnenlanden trokken om muziek van de plaatselijke bevolking op te nemen. Het is deze ruwe, vaak hoekige volksmuziek die de basis vormt voor veel van Kodály’s composities. Hij bouwde er echter wel grotere, meer gepolijste werken van, zoals ook deze Sonate.

Tatjana Vassiljeva, solocelliste van het Koninklijk Concertgebouworkest: ‘De meeste cellisten zullen het met me eens zijn als ik zeg dat de sonate van Kodály misschien wel het meest technisch uitdagende stuk is dat we in ons repertoire hebben. We zijn alleen met het publiek, waardoor we de mogelijkheid krijgen een heel intieme band te creëren. Maar je kunt je ook nergens achter verstoppen. Behalve dat iedere denkbare cellotechniek erin zit, tot het uiterste doorgedreven, is er ook fysieke kracht en uithoudingsvermogen nodig om het eind te halen.’

Behalve dat dit werk zowat alle technieken die een cellist wordt geacht te beheersen tot het uiterste drijft, schrijft Kodály ook een alternatieve stemming voor: door de laagste twee snaren van het instrument een halve toon omlaag te stemmen, verdiept het geluid en ontstaan nieuwe mogelijkheden voor het spelen van akkoorden. Dit is in de openingsmaten meteen te horen.

Het eerste deel is een serieuze aangelegenheid, waarin woede en berusting elkaar afwisselen op de uitersten van het instrument. In het hierop volgende Adagio begeleidt de cello zichzelf, tokkelend op de laagste snaren onder een dromerige, eindeloze melodielijn. Hier stelt Kodály halverwege het deel agressievere, energieke muziek tegenover. In het slotdeel geeft de componist een uitgebreide tour langs een bonte verzameling aan volksmuziek, waarbij hij van de cellist tevens het uiterste aan virtuositeit en uithoudingsvermogen vraagt.

Vassiljeva: ‘Ik herinner me nog dat ik dacht, toen ik het stuk tien jaar geleden opgenomen had: ‘Maar goed dat ik dit nu doe; als ik ouder ben heb ik er vast de kracht niet voor!’ Maar door ervaring leer je jezelf ook beter kennen – je leert hoe je je energie moet verdelen. In feite wordt het daarna alleen maar makkelijker, en kun je krachtiger spelen.

Ik kan me onmogelijk eenzaam voelen als ik deze sonate van Kodály studeer, laat staan wanneer ik hem uitvoer! Er zit zo veel in, zoveel spanning, schoonheid, mysterie en passie, dat het altijd een muzikaal avontuur is. Het laatste deel is als een feestje zo vrolijk. Als ik dit werk in het openbaar speel, en er die band met het publiek is, lijkt het wel of we samen een feestje vieren!’

‘Dit programma is te beschouwen als een uitdrukking van mezelf als cellist. Ik ben Russische, en alle muziek van Tsjaikovski is in zekere zin een uitdrukking van de Russische ziel in muziek. Omdat ik heel erg houd van het spelen van kamermuziek vond ik het mooi om dit ook op het programma te zetten.’ Aldus Tatjana Vassiljeva over Tsjaikovski’s Pianotrio in a klein.

Nog geen jaar nadat Pjotr Iljitsj ­Tsjaikovski in niet mis te verstane termen schreef dat de ­combinatie ­piano-viool-cello hem vanwege het gebrek aan balans niet aanstond, begon hij te werken aan dit pianotrio. Hij droeg het werk op ‘ter herinnering aan een groot kunstenaar’, waarmee hij doelde op de plotseling overleden ­pianist Nikolai Rubinstein (1835-1881). Zijn nagedachtenis is ook hoorbaar in de virtuoze, welhaast uitputtende pianopartij.

Ook in zijn eigen trio is de balans met de strijkers een uitdaging. Vassiljeva: ‘Ook al is dit stuk natuurlijk eigenlijk voor drie gelijkwaardige spelers, kan je jezelf op bepaalde momenten alsnog als solist presenteren – meteen in het begin al met dat prachtige cellothema. Maar het belangrijkste is de balans en de interactie tussen de instrumenten. Ik moet zeggen dat dit werk nog steeds óók een fysieke en technische uitdaging is, met name de fuga van de achtste variatie, en het kost de cellist wel eens moeite om hoorbaar te blijven boven de piano. Dus ook hier is kracht een vereiste!’

Het werk is met zijn twee grote delen vrij ongebruikelijk van opbouw. Het begint met een elegisch deel, waarin de componist zijn talent voor de ‘eindeloze melodie’ tentoonspreidt, en elk van de drie instrumenten uitgebreid de kans geeft om te ‘zingen’. Tsjaikovski vervolgt met een uiteenlopende set variaties op een opgewekt, opgeruimd thema. Sommigen horen hierin verschillende herinneringen die de componist had aan Rubinstein. Bij wijze van finale – sommigen noemen dit het derde deel – keert Tsjaikovski hierna geleidelijk aan terug naar de elegische melodie van het begin, die uiteindelijk wegsterft als een dodenmars.