Close-up: portretconcert Miriam Pastor Burgos

Tekst: Anneloes Brand

Dit Close-up concert draait om de (alt)hobo, het instrument van Miriam Pastor Burgos. Het dubbelriet van een hobo wordt gevormd door twee licht gebogen rietbladen, die gewoonlijk door de musici zelf worden vervaardigd en met garen rond een metalen stiftje bijeen worden gebonden.

De huidige hobo is in Frankrijk in de zeventiende eeuw uit de schalmei ontwikkeld. Het woord ‘hobo’ is afkomstig van het Franse hautbois, hetgeen ‘hoog hout’ betekent.
Variaties op de hobo zijn de althobo, ook bekend als de Engelse hoorn ofwel de cor anglais, de oboe d’amore (liefdeshobo), de oboe da caccia (jachthobo) en de musette (piccolo-hobo).

De oboe d’amore is een soort kruising tussen de hobo en de althobo. De oboe da caccia is waarschijnlijk de voorloper van de althobo. Verder bestaan er nog een tenor- en een baritonhobo.

In dit portretconcert krijgt u uitgebreid de kans de klankrijkdom van de (alt)hobo te leren kennen, en Miriam Pastor Burgos’ Spaanse muzikale achtergrond.

Marin Marais, een leerling van Monsieur de Sainte-Colombe en Jean-Baptiste Lully, was van 1679 tot 1725 een gevierde viola da ­gamba-speler en componist aan het hof van Lodewijk XIV en XV in Versailles.

Hij liet een oeuvre van meer dan zeshonderd werken na, waarvan vele voor zijn instrument. Beroemd zijn zijn vijf boeken Pièces de viole, voornamelijk gevuld met suites van dansen, fantasia’s, chaconnes, rondeaux, tombeaux en karakterstukken.

Vanavond klinkt het bekende Les folies d’Espagne, het twintigste en laatste deel van de Eerste suite in d klein uit Pièces de viole, Livre II, gepubliceerd in 1701. Marais laat in het voorwoord weten dat de werken ook door andere instumenten dan viola da gamba kunnen worden uitgevoerd en noemt orgel, klavecimbel, hobo, viool en fluit als geschikte kandidaten.

De geschiedenis van de folia gaat waarschijnlijk terug tot de vijftiende eeuw in Portugal. De vrolijke volkse dans – vandaar de naam ‘folia’: pretmakerij – werd daarna populair in buurland Spanje en ‘reisde’ in de vroeg-zeventiende eeuw vanwege de Spaans-Italiaanse adellijke connecties door naar Italië.

Daar werd de vorm ontwikkeld tot een variatiereeks en opgenomen in de kunstmuziek. Later die eeuw kwam de folia ook in Frankrijk terecht en maakten zowel Lully als Marais gebruik van de melodie.

Marais was zich van de Spaanse historie bewust – gezien de titel en de begeleiding van Les folies d’Espagne, die soms op gitaarakkoorden lijkt – maar componeerde net als de Italianen ook een variatiereeks: het thema op een herhaald baspatroon van acht maten kreeg 32 variaties van uiteenlopend karakter.

In 1907 zocht de Spaanse componist Manuel de Falla zijn geluk in Parijs. Hij componeerde er niet veel, maar sloot wel vriendschap met vakgenoten als Dukas, Debussy en Ravel, die grote invloed op hem hadden.

Net vóór hij vanwege de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog terugkeerde naar Madrid, componeerde Falla zijn liedcyclus Siete canciones populares españolas. Hij gebruikte hiervoor authentieke of bewerkte volksmelodieën uit verschillende regio’s van Spanje en gaf ze een opwindende pianobegeleiding op basis van een met boventonen verrijkte harmoniek en met klankeffecten die doen denken aan Spaanse gitaarmuziek en flamenco.

De première op 14 januari 1915 in Madrid door de sopraan Luísa Vela en de componist zelf aan de piano was een groot succes en hielp ­Falla aan internationale bekendheid. Al gauw orkestreerde zijn leerling en vriend Ernesto Halffter de pianobegeleiding en later werd het werk meermalen bewerkt voor diverse instrumentale bezettingen, waarvan de bewerking door de Poolse violist Paul (Pavel) Kochanski en Falla uit 1926 de bekendste is.

Ze lieten het tweede deel achterwege, veranderden de volgorde van de delen en gaven het werk de titel Suite populaire espagnole. Vandaag hoort u echter een instrumentale versie van de oorspronkelijke liedcyclus.

Kort na Falla’s verblijf in Parijs trad Francis Poulenc toe tot de artistieke kringen van de Franse hoofdstad. De Parijzenaar was een begenadigd pianist, geschoold door de Spaanse pianovirtuoos Ricardo Viñes, en een grotendeels autodidact componist.

Poulenc, bekend als lid van de Groupe des Six, ontwikkelde zijn eigen neoclassicistische muzikale taal, met de nadruk op helderheid, eenvoud, lyriek en humor. Hij componeerde zijn Trio voor hobo, fagot en piano tussen februari en april 1926 in Cannes en droeg het op aan Manuel de Falla.

Poulencs toelichting tekent zijn luchtige ironie. ‘Voor diegenen die geloven dat ik niet om vorm geef, aarzel ik niet mijn geheim te onthullen: het eerste deel volgt de opzet van een Haydn-­allegro en de Rondo-finale is gebaseerd op het Scherzo van Saint-Saëns’ Tweede pianoconcert.’ Poulenc maakte geen melding van het tweede deel, maar de elegantie en zangerigheid ervan roepen een Mozart-andante voor de geest.

Na ontvangst van de partituur schreef Falla aan Poulenc: ‘Ik was dolblij met het langverwachte Trio – MIJN TRIO! Ik ben er zo mee in mijn sas, dat we het bij de eerste de beste gelegenheid zullen uitvoeren in Sevilla (en de pianopartij is voor mijzelf natuurlijk).’ De première vond echter plaats op 2 mei 1926 in de Salle des Agriculteurs in Parijs door hoboïst Roland Lamorlette, fagottist Gustave Dhérin en Poulenc zelf.

Ludwig Thuille, geboren in Bozen in Zuid-­Tirol, dat tegenwoordig Bolzano in Italië is, is een min of meer vergeten componist; het Sextet voor blaaskwintet en piano in Bes groot uit 1888 is een van zijn weinige werken die tegenwoordig nog worden uitgevoerd.

Nadat hij op jonge leeftijd zijn ouders had verloren, ontfermde een gefortuneerde weduwe zich over zijn muziekstudies in Innsbruck en bij Josef Rheinberger in München. Tegen het midden van de jaren tachtig had Thuille als pianist, docent en componist in München naam gemaakt.

Hij componeerde in vele genres, maar het zwaartepunt lag bij opera en kamermuziek. Zijn veel bekendere jeugdvriend Richard Strauss bleef zijn hele leven een muzikale en persoonlijke steunpilaar.

Strauss hielp bijvoorbeeld de première van het Sextet tot stand te brengen en had een hoge dunk van het werk. Het Sextet getuigt van Thuilles vakmanschap: de componist vormde met zes verschillende instrumenten een afwisselende, kleurrijke en uitgebalanceerde muzikale conversatie.