Close-up: Portretconcert Henk Rubingh

tekst: Paul Janssen

De Suite italienne van Stravinsky vindt zijn oorsprong in het verzoek van impresario Serge Diaghilev om een ballet te schrijven voor Les Ballets Russes, op basis van muziek die werd toegeschreven aan barokcomponist Giovanni Battista Pergolesi.

Stravinsky schreef Pulcinella en was zo tevreden over zijn moderne bewerking van het barokmateriaal dat hij er meteen een suite voor viool en piano uit destilleerde, die hij bewerkte voor kamerorkest. Dat werd in 1932 de basis voor de Suite italienne voor cello en piano. In 1933 bewerkte Stravinsky deze suite weer met de hulp van violist Samuel Dushkin voor viool en piano.

Pas later werd duidelijk dat de muziek die Stravinsky als basis gebruikte niet allemaal van Pergolesi was, maar van minder bekende tijdgenoten als Domenico Gallo en Carlo Monza. De Tarantella is afkomstig uit Concerto armonico nr. 2 van de Nederlander Unico Wilhelm rijksgraaf van Wassenaer.

Deze suite van Prokofjev is de grote verrassing van dit programma. ‘De Vijf dansen voor viool en piano uit het ballet Assepoester van Prokofjev zijn naar mijn idee nog nooit in Nederland uitgevoerd’, zegt Rubingh.

‘Het is ook een vrij onbekend stuk. Ik hoorde het toen ik een jaar of vijftien was op een plaat van David Oistrach. Ik vond het schitterende muziek en wilde de partituur hebben. Ik vroeg het aan Viktor Liberman, maar hij kende het niet.’

Zo’n tien jaar geleden vroeg Rubingh zijn oud-collega Josef Malkin om te zoeken op internet. ‘Hij vond een Russische site waarop betekend materiaal van een moeilijk leesbare Russische uitgave te downloaden was. Het leek erop dat het werk niet eens uitgegeven was.

Henk Rubingh:

'Nu ben ik de trotse bezitter van geheel vers gedrukt materiaal van Prokofjev’

Zo’n anderhalf jaar geleden ontdekte ik het werk in de catalogus van Boosey & Hawkes. Daar wist men niet eens meer dat het erin stond. Het werk moest speciaal voor mij geheel opnieuw gedrukt worden. Dus nu ben ik de trotse bezitter van geheel vers gedrukt materiaal van Prokofjev.’

De eerste suite van Korngold op het programma is een ‘jeugdwerk’: de Suite, opus 11, gebaseerd op Korngolds toneelmuziek bij Much Ado about Nothing. ‘Een werk voor viool en piano en totaal “Wienerisch”. Heel origineel’, aldus Rubingh.

Het wonderlijke is vooral dat de componist net twintig was toen hij in 1918 de toneelmuziek schreef bij William Shakespeares komedie, en dat hij in die kringen in Oostenrijk al een ‘household name’ was.

De krachtige karakterisering, de verhalende melodielijnen, de prachtig gekleurde harmoniek: alles vertelt eigenlijk al het verhaal van de filmmuziek die Korngold later zou schrijven.

De veertien nummers voor het toneelstuk werden gespeeld door een klein orkest. Daar maakte hij al snel een suite van voor klein ensemble.

Toen de productie van Shakespeares stuk in 1920 hernomen werd, konden er zelfs extra voorstellingen geboekt worden. Omdat de orkestmusici niet meer beschikbaar waren voor de verlenging, bewerkte Korngold de stukken voor viool en piano. Hij speelde zelf de piano tijdens de voorstellingen. Uiteindelijk arrangeerde hij dit materiaal tot een concertsuite van vier delen.

Vandaar dat Rubingh graag voldeed aan de vraag of hij de Suite voor twee violen, cello en piano linkshandig wilde uitvoeren. ‘Geniale muziek’, aldus Rubingh. En daar is ook niets te veel mee gezegd.

Korngold schreef zijn opmerkelijke Suite in 1930 voor Paul Wittgenstein, nadat hij eerder al een pianoconcert voor hem geschreven had. De fameuze pianist had in het geweld van de Eerste Wereldoorlog zijn rechterarm verloren, maar weigerde zijn carrière op te geven.

Hij kreeg grote componisten zoals Maurice Ravel, Benjamin Britten en Sergej Prokofjev zover om werken voor hem te schrijven, en vervolgens maakte hij furore met zijn briljante linkerhandtechniek.

Ook Korngold maakt in deze Suite, waarin de Romantiek van de negentiende eeuw de jaren dertig van de twintigste eeuw ontmoet, dankbaar gebruik van de kracht van Wittgenstein. Meteen al aan het begin zet hij een sfeerbepalende cadens voor de pianist neer.

Met een deels op Bach geïnspireerde prelude en fuga, een gevoelige wals, een scherzo, een fragiel lied en een virtuoze finale in de vorm van een thema met variaties krijgt deze suite verder invulling.

Het is voor die tijd zeker niet vooruitstrevend modern, maar wie de musiceervreugde van een Mozart, Beethoven of Brahms zoekt in twintigste-eeuwse vorm is bij Korngold aan het beste adres.