Close-up: Lou Harrison 100 jaar

tekst: René van Peer

Muziek die de luisteraar kleurig geurend tegemoet waait. Unisono melodieën die klinken als een verre echo uit de Middeleeuwen. Zacht kloppende ritmes die uitnodigen tot licht wuivende dansen. De Amerikaanse componist en instrumentbouwer Lou Harrison wilde bovenal mooie, aantrekkelijke werken schrijven.

Daarvoor ging hij te rade bij de Indonesische gamelan, bij Mexicaanse tradities en die van Native Americans, bij vroege Europese muziek, bij Amerikaanse tijdgenoten. En hij zat nogal in zijn maag met de evenredig getempereerde stemming die de standaard is in westerse muziek.

In de recentelijk verschenen biografie Lou Harrison: American Music Maverick van Bill Alves en Brett Campbell wordt Harrison betiteld als een maverick, onorthodox, onafhankelijk van geest, iemand die zijn eigen weg zoekt.

Iemand met een wispelturige persoonlijkheid die in de omgang zowel charmant als lomp kon zijn

Het is een goede omschrijving van een componist die het grootste deel van zijn leven doorbracht aan de Amerikaanse westkust, met een muzikaal uitzicht op culturen aan de andere kant van de Stille Oceaan; een goede omschrijving ook van een bevlogen homoactivist, voorvechter van de wereldtaal Esperanto, dichter, ontwerper van lettertypes; een wispelturige persoonlijkheid die in de omgang zowel charmant als lomp kon zijn.

Harrisons honderdste geboortedag wordt gevierd met kamermuziek waarin hij een plek krijgt te midden van verwante geesten John Cage, Charles Ives en George Crumb.

Vanaf zijn jongste jaren kwam Harrison in contact met muziek en kunstvoorwerpen uit verschillende culturen. Zijn moeder hield van Aziatische kunst, waar ze de woning van het gezin mee opsierde. Zijn vader bracht hem een diepe liefde bij voor literatuur.

Portland, de grootste stad van de staat Oregon, waar het gezin woonde in Harrisons vroege jeugd, had een levendig cultureel klimaat. Een groot aantal theaters lag vlakbij de wijk waar hij woonde, en zijn moeder bezocht die geregeld met haar kinderen. Daarnaast was de stad omringd door bossen.

Zoals hij tegen het einde van zijn leven vertelde, realiseerde hij zich pas veel later dat zijn muziek een poging was om de verloren schatten uit zijn jeugd terug te vinden

Deze periode moet een onuitwisbare indruk gemaakt hebben op de jonge Lou. Zoals hij tegen het einde van zijn leven vertelde, realiseerde hij zich pas veel later dat zijn muziek een poging was om de verloren schatten uit zijn jeugd terug te vinden.

De familie Harrison verhuisde naar Californië toen Lou negen was. In 1935 ontmoette hij daar de componist Henry Cowell, die zich beijverde voor de ontwikkeling van Amerikaanse muziek, zowel door middel van het tijdschrift New Music Quarterly als door colleges waarin hij studenten inwijdde in tradities buiten de westerse academische muziek.

Bovendien was hij de spil in een uitgebreid netwerk van Amerikaanse muziekpioniers als Charles Ives, Ruth Crawford, Colin McPhee en Edgard Varèse. Cowell gaf Harrison de gelegenheid zijn colleges over ‘Music of the Peoples of the World’ bij te wonen. Als assistent, omdat Harrison er niet voor kon betalen.

De grote verscheidenheid aan geluidsvoorbeelden en Cowells opvatting dat deze tradities gelijkwaardig waren aan westerse gecomponeerde muziek openden nieuwe muzikale vergezichten voor de jonge componist.

Toen John Cage in 1938 San Francisco bezocht, raadde Cowell hem aan om bij Lou Harrison langs te gaan. Cage klopte bij Harrison aan met de woorden ‘Henry Cowell heeft me gestuurd.’

Het werd het begin van een intensieve samenwerking en een levenslange vriendschap. Beiden hadden een voorliefde voor exotisch slagwerk, waar ze met grote geestdrift naar zochten in schroothopen en tweedehands-winkeltjes.

‘We bouwden onze eigen Kurt Schwitters’, zei Harrison later in een verwijzing naar de collageachtige constructies van deze Duitse dada-kunstenaar. Ze richtten een groep op die met grote waarschijnlijkheid het eerste westerse slagwerkensemble was.

Drie jaar na hun ontmoeting programmeerden ze een concert met hun eigen composities. Als feestelijk sluitstuk schreven ze gezamenlijk Double Music voor vier slagwerkers. Ze verdeelden de instrumenten van hoog tot laag over vier registers.

Elk nam er twee van voor zijn rekening en schreef daar onafhankelijk van de ander de partijen voor. Daarbij deelde elk de totale lengte van tweehonderd maten op in secties van verschillende lengte. Het leverde een asymmetrie op waar ze bijzonder tevreden over waren.

Cowell bracht Harrison ook in aanraking met het werk van Charles Ives. Op Cowells instigatie schreef Harrison de baanbrekende componist een brief. Hij had bewondering voor de manier waarop Ives eenvoudige patronen en melodieën uitbouwde tot complexe structuren.

Het antwoord was even onverwacht als genereus: een kist met gekopieerde partituren van zijn liederencycli, symfonieën en omvangrijke pianosonates. In de jaren veertig zorgde Harrison ervoor dat een aantal van die werken een uitvoering kregen.

Zo verzorgde hij zelf als dirigent in 1946 de wereldpremière van de Derde symfonie ‘The Camp Meeting’, meer dan veertig jaar nadat Ives er de laatste hand aan gelegd had. Een opvallende parallel tussen beide componisten is dat ze teruggrepen op ervaringen uit hun jeugd.

Ives verwerkte in zijn muziek elementen en melodieën uit Amerikaanse kerkhymnen en volksmuziek. In zijn Pianotrio duiken meermaals uitbundige citaten op uit My Old Kentucky Home en Sailor’s Hornpipe.

Harrison richtte zijn blik op tradities aan de andere kant van de Stille Oceaan. Niet alleen bouwde hij met zijn levensgezel Bill Colvig een eigen gamelan, hij refereerde aan Indonesische melodieën en ritmische structuren, waarin instrumentgroepen cycli van verschillende lengte spelen.

Hij doet dat letterlijk in Gending, het eerste deel van zijn Varied Trio voor piano, viool en slagwerk. De titel is een verwijzing naar Indonesische muziek. Ook in de overige delen is de gamelantraditie aanwezig, zij het meer en meer versluierd.

Harrisons hang naar eenvoud en de natuur komt volop tot uiting in Songs in the Forest, dat hij schreef toen hij begin jaren vijftig les gaf aan het Black Mountain College, een uiterst liberaal en artistiek georiënteerd opleidingsinstituut in de bossen van North Carolina.

De drie delen ademen een rust alsof Harrison zichzelf moeiteloos ziet zweven boven bomen en bergen. Zelf sprak hij van ‘kleine schetsen die glanzen met de klanken van Bali’.

Hij reviseerde het werk in 1992 voor een retrospectief concert rond Black Mountain College, en voorzag elk van de drie delen van een kort gedicht bij wijze van inleiding. De gedichten worden voorgedragen tijdens dit concert.

'Songs in the forest'

(heart’s dead place – now we cross)

I
And where is She
Her breath stirs shadows here,
Her undermurmur moves among
            the humming wind of dusk –
bats’ velvet flutters, owls’ down,
            hoots mild & sly –
She’s in her wisdom
            here in the trees. 

II
Sunfall, whose hawks fly screeching skyward
casts shadows on the lonely.
Who is it waits here
among the blueberries
amid the golden hoverance of bees? 

III
No one knows
how this can be;
seed’s light, compact
eternity. 

The heart veers out 
& stalkward down
to think of god
close in the ground

Lou Harrison
N.Y.C./Black Mountain 1950 (Aptos 1991)

Dezelfde betrokkenheid met de natuur spreekt uit Vox balaenae van George Crumb. De melodieën zijn deels gebaseerd op de verbazingwekkend complexe zang van bultrugwalvissen. [Balaena is Latijn voor walvis, red.] 

In zijn benadering van de piano is Crumb een erfgenaam van Cowell, die als eerste voorbij de toetsen keek en het binnenwerk rechtstreeks aanspeelde. In de stilte die Crumb inbouwde, schildert hij de weidse leegte van de oceaan. Maar in deze klankwereld, hoe eenvoudig die ook aandoet, ligt hij dichter bij Olivier Messiaen dan bij Lou Harrison.