Close-up: Koperkwintet in kerstsfeer

‘Een licht en toegankelijk programma in kerstsfeer’, zo noemt solotrombonist Jörgen van Rijen dit Close-upfeest van het RCO Brass Quintet, het koperblaaskwintet bestaande uit leden van het Koninklijk Concertgebouworkest. ‘Het zijn voor een groot deel originele stukken voor koperkwintet. We spelen vaak bewerkingen omdat het koper­kwintet in de vaste bezetting van twee trompetten, hoorn, trombone en tuba nog niet zo oud is. Maar deze keer hebben we gekozen voor lekker in het gehoor liggende stukken die veelal echt voor deze bezetting geschreven zijn.’

Barok

Toch begint het programma met een prachtige barokke noot, in modern koper gehuld. Speciaal voor de koperblazers van het Concertgebouworkest arrangeerde trombonist en componist Steven Verhelst het Allegro uit het Concert voor vier violen in b klein, het tiende concert van L’estro armonico, opus 3 van Antonio Vivaldi. Deze in 1711 in Amsterdam uitgegeven bundel met concerten voor een of meer violen was een groot succes en droeg bij aan Vivaldi’s faam. Johann Sebastian Bach bewerkte dit concert tot zijn Concert voor vier klavecimbels in a klein, BWV 1065.

In Verhelsts bewerking van het duizelingwekkende Allegro, dat geheel voortkomt uit het in het begin gepresenteerde thema, is de hoofdrol weggelegd voor de twee stralende piccolotrompetten. Een Bach-koraal in een bewerking voor koperkwintet voegt nog meer barok- en kerstgevoel toe.

De échte kerst zit in A Carol Fantasy, dat de Engelse componist en trombonist John Iveson ooit voor Canadian Brass schreef. In feite is het ook een bewerking, want de ‘carols’ die langskomen, zoals Gloria in excelsis Deo, zijn alle bekende kerstliederen.

Franse tromboneschool

De muziek uit de Barok is vanavond allemaal bewerkt, want, zo verklaart Van Rijen, ‘de eerste echte stukken voor koperkwintet ontstonden pas in de late Romantiek. Dat had alles te maken met de innovatie van koperen blaasinstrumenten, waardoor ze chromatisch [alle tonen binnen het octaaf, red.] konden spelen.’ Zo ontstonden de eerste echte koper­kwintetten van de Franse componist Jean-François Bellon rond 1850, en droeg de Rus Victor Ewald bij met een reeks koperkwartetten die tussen 1888 en 1912 verschenen.

‘Een belangrijke rol in de wereld van de koperen blaasinstrumenten in de twintigste eeuw is weggelegd voor de Franse tromboneschool en de componist en trombonist André Lafosse’, aldus Van Rijen. ‘Lafosse schreef een wereldberoemde methode voor trombone, wist zeer goed hoe koper­instrumenten werken en schreef ook voor koperkwintet bijzonder effectieve muziek met invloeden uit de jazz en het Parijse variété.’

Mooie voorbeelden daarvan zijn de vierdelige Suite impromptu, bestaande uit een afwisseling van snelle en langzame delen, die Lafosse oorspronkelijk voor drie trombones schreef en later bewerkte voor koperkwintet, en zijn jazzy driedelige Suite brève, die eventueel ook met drums uitgevoerd kan worden.

Jazz en blues

Ook de van oorsprong Uruguayaanse trombonist en componist Enrique Crespo was van belang voor het koperkwintet, zegt Van Rijen. ‘Net als Lafosse wist hij hoe koper werkt, dat merk je in zijn effectieve composities.’ Crespo’s Suite Americana No. 1 is in feite een vijfdelige reis door voornamelijk Zuid-Amerika met een jazzy ragtime uit New Orleans, een Braziliaanse bossa nova, een wals uit Peru, een sensuele samba van de Argentijnse gaucho’s en een son uit Mexico. ‘Crespo en Lafosse zijn geen grote vernieuwers, maar door het verweven van klassieke en populaire stijlen is hun muziek heel aanstekelijk.

De Four Outings for Brass van André Previn zijn moderner, maar spreken ook heel ­direct aan. De Amerikaanse pianist, componist en dirigent putte rijkelijk uit de jazzy en neoklassieke stromingen van de eerste helft van de twintigste eeuw en schreef het werk voor het ­Philip Jones Brass Ensemble met als doel de diverse instrumenten als solist te laten schitteren.

In het eerste deel heeft de tuba de hoofdrol. In het bluesy tweede deel zijn het de twee trompetten die de dienst uitmaken. Het mooie langzame derde deel, beïnvloed door Previns Berlijnse achter­grond en Kurt Weills opera Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny (1930), geeft ruim baan aan de trombone en in de scherzo-achtige finale laat de hoorn horen dat ook dit instrument virtuoos en scherp ritmisch uit de hoek kan komen.’

Filmmuziek

De Amerikaanse componist, songwriter en arrangeur ­Michael Kamen tapt uit een ander vaatje. ‘Een mooi langzaam liedje’, noemt Van Rijen het Quintet dat Kamen niet lang voor zijn voortijdige dood voltooide voor Canadian Brass. Het is goed te horen dat Kamen veel ervaring heeft met filmmuziek – hij schreef onder andere mee aan Robin Hood, Prince of Thieves en Mr. Holland Opus – en ook geen onbekende was in het popcircuit, waar hij werkte met grootheden als Pink Floyd, David Bowie, Herbie Hancock en Metallica.

In zijn beknopte Quintet laat hij met een even lyrisch als elegisch hoorn­thema aan het begin, en de verwerking daarvan tot een groots meerstemmig geheel, horen dat hij ook wat koperblazers betreft wist waarover hij sprak. Het meeslepende stuk past mede door het stralende koper perfect bij de sfeer van de naderende kerst.