Close-up: Filmmuziek

Tekst: Kevin Toma

De componisten op het programma van vandaag hebben elk hun sporen in de filmmuziek verdiend. De werken zijn echter vrijwel allemaal voor de (kleine) concertzaal geschreven en niet voor het witte doek. Dat neemt niet weg dat ieder stuk iets onmiskenbaar filmisch heeft en met zijn klanken de fantasie flink kietelt.

Zonder script, zonder camera of acteurs roepen Leonard Bernstein, Erich Wolfgang Korngold, Nino Rota en Bernard Herrmann nog steeds talloze beelden op. Welke beelden dat zijn, hoeft u hier niet te lezen; de enige films waartoe deze fascinerende composities behoren, ontstaan tijdens het luisteren in uw hoofd. 

Componist, dirigent en pianist: Leonard Bernstein had zoveel talent dat hij niet aan alles even goed toekwam. Terwijl hij vooral bekendheid geniet dankzij de Hollywood-­versie van zijn musical (1957), componeerde Bernstein slechts één filmpartituur (On the Waterfront, 1954). Ook rolde er betrekkelijk weinig kamermuziek uit zijn pen, en dan vooral in zijn jonge jaren, toen de zwaartepunten van zijn veelkoppige car­rière nog niet vaststonden.

Zo ook de Sonate, Bernsteins eerste gepubliceerde werk. Opvallend is de introverte stemming aan het einde van het eerste deel, die naar het tweede deel wordt ­overgeheveld maar abrupt omslaat in speelse jazzy syncopen.

Die jazzinvloeden konden veel muziekcritici na de première waarderen, maar verder vonden ze de klarinetsonate niet origineel genoeg. Vriend Aaron Copland grapte tegen Bernstein dat hij pas weer met hem zou praten als hij iets componeerde waarin geen Copland, Paul Hindemith, Igor Stravinsky, Ernest Bloch, Darius Milhaud of Béla Bartók doorschemerde.

Een te hard oordeel. Zodra de sonate de jazz in de benen krijgt, schuiven de grote voorbeelden op voor een zorgeloos zwierige opmaat naar Bernsteins eigen West Side Story.

Erich Wolfgang Korngold genoot in het Europa van de vroege twintigste eeuw veel populariteit vanwege zijn opera’s, symfonische werken en kamermuziek, maar wordt tegenwoordig voornamelijk herinnerd om zijn filmwerk. Met de weelderige, in leidmotieven gegoten score voor The Adventures of Robin Hood (1938) schiep hij het prototype voor de moderne Hollywood-soundtrack.

Robin Hood bezorgde Korngold, als eerste componist ooit, de Oscar voor Beste Filmmuziek en haalde hem nét voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog weg uit Oostenrijk. ‘Deze film heeft mijn leven gered,’ zou hij later zeggen, als Amerikaans staatsburger met tientallen Hollywood-scores op zak.

Ondanks alle succes beschouwde Korngold zijn filmcomposities als broodwerk, dat hij wilde opgeven zodra de oorlog was afgelopen. Zijn laatste film was het melodrama Deception (1946), met Bette Davis die verscheurd raakt tussen een cellist (Paul Henreid) en een componist (Claude Rains). De climax vindt plaats tijdens de uitvoering van een concert voor cello en orkest, dat Korngold speciaal voor de film componeerde en bewerkte tot zijn Celloconcert in C groot, opus 37.

Ook de intieme Romance-Impromptu had een plek in Deception moeten krijgen. Helaas werd de bewuste scène uit de film geschrapt, waarschijnlijk omdat het niet lukte overtuigende opnames te maken van de zogenaamd cello spelende Henreid. Zo verdween de Romance-Impromptu van de radar, om pas na Korngolds dood een bescheiden tweede leven op het concertpodium te krijgen.

De Italiaan Nino Rota werd onsterfelijk met zijn door clownerieën doorspekte scores voor de films van Federico Fellini (1920-1993). En zelfs wie Francis Ford Coppola’s maffia-epos The Godfather (1972) nooit heeft gezien, kan de hoofdthema’s neuriën uit Rota’s muziek.

Minder bekend is dat Rota tussen het filmwerk door – hij produceerde rond de 150 filmmuziekpartituren – ook nog eens enkele opera’s componeerde en talloze werken voor orkest, koor, klein ensemble en piano.

Rota had al vijf keer met Fellini samengewerkt, onder meer voor diens onvergetelijke circusdrama La strada (1954), toen zijn Trio verscheen. Het is een energiek, maar ook poëtisch en warmbloedig stuk, dat hoogstens in de verte aan de Felliniaanse Rota herinnert.

Het heeft meer op met het impressionisme van Maurice Ravel en Claude Debussy, vooral in de harmonieën die Rota ragfijn spint tussen fluit en viool. Op het met de deur in huis vallende, afwisselend robuuste en introverte eerste deel volgt een kalm, mooi druilerig driegesprek waarin geen van de instrumenten de boventoon voert.

Als dat deel iets regenachtigs heeft, dan wordt het kolkende slotdeel telkens opgetild door een zomers briesje. ‘Ik zou er alles aan willen doen om iedereen een moment van geluk te bezorgen,’ zei Rota ooit. ‘Dat verlangen is het hart van mijn muziek.’

‘Een componist kan een filmscore voor elke mogelijke instrumentatie schrijven en het onmiddellijk uitgevoerd horen. Bovendien geven films hem het grootste publiek van de wereld,’ aldus Bernard Herrmann aan het begin van zijn legendarische Hollywood-­carrière. De temperamentvolle Amerikaan zou dik vijftig filmpartituren schrijven, waaronder die voor Hitchcocks Vertigo (1958), North by Northwest (1959) en Psycho (1960).

Toch had hij uiteindelijk liever een internationaal gevierd dirigent willen zijn dan filmcomponist. Ook stak het hem dat zijn voor de concertzaal bedoelde composities, ontstaand zodra de filmopdrachten stokten, relatief onopgemerkt bleven. 

Souvenirs de voyage, Herrmanns laatste voltooide concertwerk, schreef hij toen hij al enige jaren in Engeland woonde en voor de derde keer was getrouwd. Ieder deel heeft een programmatische suggestie: achtereenvolgens A.E. Housmans pastorale gedicht On Wenlock Edge, J.M. Synge’s toneelstuk Riders to the Sea – beide ook inspiratiebronnen voor Herrmanns grote held Ralph Vaughan Williams – en de Venetiaanse aquarellen van Turner.

Waar die verwijzingen ook op mogen duiden, het kwintet sluit qua sfeer en karakter nauw aan bij Herrmanns filmmuziek: vanaf de eerste maten van het openingsdeel lijk je door de mysterieuze tussenwereld van Vertigo te dwalen.

Steeds weer stijgt de klarinet uit boven nevelige strijkerswolken, uitmondend in een verstilde valse triste. Na het rusteloze wiegelied van het Andante klinkt het afsluitende Andantino weer even dromerig als romantisch, waarbij je je makkelijk twee geliefden in een Venetiaanse gondel kunt voorstellen. Ook wanneer een tarantella hen tot dansen uitnodigt, blijven ze liever liggen in elkaars armen.

In 1918 werd de toen 20-jarige Korngold door het Weense Burgtheater gevraagd om muziek te schrijven voor een productie van Shakespeares komische toneelstuk Much Ado About Nothing. Hij kwam tot een ensemble van veertien korte composities, bedoeld voor klein orkest maar later – onder meer door Korngold zelf – gearrangeerd voor verschillende bezettingen.

De tuinscène werd oorspronkelijk geschreven voor twee hoorns, harp, harmonium, piano en strijkers, maar klinkt vanavond in de versie voor strijkkwartet, fluit, klarinet en piano.

Zo kluchtig en energiek als Korngolds muziek voor Much Ado vaak is, valt de zacht zwoele, toverachtige sfeer van de tuinscène extra op. De licht smachtende tonen van deze langzame wals zouden ook een romantisch Hollywood-moment uitstekend staan.