Close-up: familieportret van de klarinet

Het concert van leden van het Koninklijk Concertgebouworkest van vandaag zet de klarinet in de schijnwerpers. Het is een enkelrietinstrument dat behoort tot de houtblazers, zoals ook de fluit, hobo en fagot. De eerste klarinetten werden omstreeks 1700 vervaardigd door de Duitse instrumentenbouwer Johann Christoph Denner. Het blaasinstrument maakte door de eeuwen heen diverse ontwikkelingen door. Een van de voornaamste was dat rond 1840 het Böhm-kleppensysteem dat eerder met succes op de fluit was geïntroduceerd, ook op de klarinet werd toegepast. Dit werd het meest gangbare systeem.

Zoals bij meer instrumenten het geval is, is de klarinet er in verschillende maten. De hedendaagse klarinettenfamilie omvat van hoog naar laag es-, bes-, a-, alt-, bas- en contrabasinstrumenten. De bes-klarinet is verreweg de meest voorkomende variant. Er bestaat tevens een aantal aanverwante enkelrietinstrumenten, waarvan de bassethoorn het belangrijkste is. In dit ‘Familieportret van de klarinet’ krijgt u uitgebreid de kans de klankrijkdom en veelzijdigheid van deze instrumentengroep te leren kennen.

De bassethoorn raakte in Mozarts tijd in zwang, maar verloor aan het begin van de negentiende eeuw aan bekendheid. Een van de virtuozen op de bassethoorn was de bekende klarinettist Anton Stadler, met wie Wolfgang Amadeus Mozart bevriend raakte nadat hij zich in 1781 in Wenen had gevestigd. Mozart zou aan het einde van zijn leven voor Stadler het Klarinetkwintet, KV 581 en het Klarinetconcert, KV 622 componeren.

Het is niet geheel duidelijk wanneer Mozart zijn vijf Divertimenti voor drie bassethoorns in Bes groot, KV Anh. 229 (ook wel bekend als KV 439b) schreef, maar de meeste historici houden het op het jaar 1783. Vermoedelijk componeerde hij ze voor het plezier van Anton Stadler, diens broer Johann en een derde musicus. Deze werken bleven onbekend totdat Mozarts weduwe Constanze in 1800 aan een uitgever schreef dat Anton Stadler nog steeds kopieën van trio’s voor bassethoorns van Mozart in zijn bezit had. In 1803 publiceerde Breitkopf & Härtel de werkengroep KV Anh. 229 van 25 delen als ‘een aantal werken voor twee bassethoorns en een fagot’. In een latere uitgave van Simrock was de groep verdeeld in vijf ‘Serenades’ voor twee klarinetten en een fagot – geheel in lijn met de tanende belangstelling voor de bassethoorn. Elk van de vijf divertimenti bestaat uit vijf delen en de eerste drie hebben als opzet Allegro-Menuetto-Adagio (of Larghetto)-Menuetto-Rondo (in Allegro-tempo). Binnen deze charmante divertimenti zijn de langzame delen met hun lyrische melodieën het meest vermeldenswaardig: ware pareltjes van mozartiaanse kamermuziek.

Marius Flothuis drukte als componist, musicoloog, programmeur en auteur een belangrijke stempel op het Nederlandse muziekleven van de vorige eeuw. Hij was lange tijd (al vanaf 1937) verbonden aan het Concertgebouworkest, van 1955 tot 1974 als artistiek leider. Daarna was hij tot 1982 hoogleraar Muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht. Hij gold als een autoriteit op het terrein van Mozarts muziek. Als componist was Flothuis grotendeels autodidact. Hij streefde naar helderheid en evenwicht, zowel in structuur als in instrumentatie. Kamermuziek en het Lied zijn in zijn oeuvre sterk vertegenwoordigd. In 1942 componeerde hij zijn Kwintet voor fluit, hobo, klarinet, basklarinet en fagot. Hij droeg het werk op aan het Concertgebouw-quintet en liet het in 1953 publiceren door Donemus. Het Concertgebouw-quintet had eigenlijk een ietwat andere samenstelling: Hubert Barwahser (fluit), Haakon Stotijn (hobo), Rudolf Gall (klarinet), Jan Bos (hoorn) en Thom de Klerk (fagot). Het blaaskwintet trad voor het eerst in november 1940 in het openbaar op en had iedere maand een radio-uitzending, waarbij tevens een nieuw Nederlands werk werd uitgevoerd. In de laatste oorlogsjaren zagen de musici zich gedwongen het kwintet op te heffen, maar ze pakten na de oorlog de draad weer op en hadden een grote reputatie in de jaren ’60.

De Amerikaan Perry Goldstein legt een speciale liefde voor rietinstrumenten aan de dag, in het bijzonder voor de saxofoon. Blow!, in 1993 geschreven voor het Aurelia Saxofoon Kwartet, was zijn eerste van een flink aantal composities voor saxofoon. Zijn levendige, energieke stijl leverde zijn composities karakteriseringen op als ‘an I-dare-you contraption’ (Fanfare Magazine), ‘kinetic, percussive and pummeling’ (The New York Times) en ‘a raw-boned tour-de-force’ (Buffalo News). Ook over zijn Mischief (‘schelmenstreek’ of ‘schalksheid’) uit 2011 zou je iets dergelijks kunnen zeggen. Het was oorspronkelijk geschreven voor saxofoonkwartet, maar de Amerikaanse saxofoniste Jan Berry Baker en klarinettist Kenneth Long vroegen de componist om een nieuwe versie en brachten deze in juni 2012 in première. Mischief is een lichte, beweeglijke, geestige dialoog waarin altsaxofoon en basklarinet nu eens samensmelten, dan weer om elkaar heen dartelen of elkaar aftroeven.

Leoš Janáček werd als koorknaap opgeleid aan het Augustijnenklooster in Brno en studeerde later aan de conservatoria van Praag, Leipzig en Wenen. Hij keerde terug naar Brno en werd een gerespecteerde lokale componist. Aan het einde van zijn carrière schreef hij enkele van zijn beste werken, waarmee hij veel internationale bekendheid kreeg. Mládí (‘Jeugd’), Janáčeks luisterrijke suite voor blaassextet (het standaard blaaskwintet plus een basklarinet), ontstond in juli 1924, de maand waarin de componist zijn zeventigste verjaardag vierde. In die periode haalde hij jeugdherinneringen op voor een aan hem gewijde biografie. Prompt inspireerden de gedachten aan de blauwe uniformen in het klooster van Brno hem tot het schrijven van de Mars van de blauwe jongens. Ook niet verwonderlijk is dat zijn opera De zaak Makropoulos uit deze periode is gebaseerd op het thema ‘jeugd’. Maar zoals te verwachten valt van de titel, kregen Janáčeks jeugdherinneringen het duidelijkst hun weerslag in Mládí: jeugdige uitbundigheid in het eerste deel, religieuze plechtigheid in het tweede deel, het hergebruik van zijn Mars van de blauwe jongens in het derde gedeelte en stoutmoedig optimisme in de finale.