Close-up: Eva-Maria Westbroek

Was er lange tijd nauwelijks sprake van een ‘typisch Spaans’ geluid in de kunstmuziek, aan het einde van de negentiende eeuw veranderde dat. Net als elders in Europa begonnen componisten zich in Spanje meer en meer te oriënteren op de (volks)muzikale erfenis van hun land.

Tot de belangrijke voortrekkers behoorde Enrique Granados. De meeste faam verwierf deze Catalaan met zijn Goyescas, een cyclus van zes pianostukken uit 1911 naar een aantal schilderijen van de beroemde Spaanse kunstenaar Francisco Goya (1746-1828).

Naar eigen zeggen werd Granados verliefd op ‘Goya’s psychologie, op zijn palet, op hemzelf, op de hertogin van Alva, op zijn ruzies, zijn modellen, zijn liefdes en vleierijen…’. 

De nocturne Quejas, o La maja y el ruiseñor (‘Klaagzangen, of Het meisje en de nachtegaal’) is het vierde deel uit de suite. In het fijnzinnige, dromerige werk – met een volksmelodie uit Valencia – horen we hoe een meisje een nachtegaal toezingt; de vogel zelf laat van zich horen in een virtuoze cadens. 

In 1918 richtte Arnold Schönberg met zijn leerlingen in Wenen de ‘Verein für musikalische Privataufführungen’ op, een besloten vereniging die zich vooral inzette voor de uitvoering van nieuwe composities. Er waren strenge regels: de leden werden geselecteerd en de aanwezigen mochten niet laten merken dat ze iets goed- of afkeurden.

Omdat er regelmatig grote orkestwerken op het programma stonden, maakten Schönberg en de zijnen er kamermuzikale bewerkingen van. Tot 1924 voerden ze binnenskamers werken als Gustav Mahlers Vierde symfonie en Das Lied von der Erde, Anton Bruckners Zevende symfonie en Claude Debussy’s Prélude à l’ après-midi d’un faune uit in salonorkest-bezettingen.

De originele orkestpartijen werden gespeeld door een strijkkwartet met contrabas, een handjevol blazers, een piano en niet zelden een harmonium. Met zijn pupillen Anton Webern en Alban Berg arrangeerde Schönberg ook walsen van Johann Strauss, waaronder diens Kaiser-Walzer.

Strauss schreef het werk in 1889 ter gelegenheid van de ontmoeting van de Oostenrijkse koning Franz Josef met de Duitse keizer -Wilhelm II. Hij noemde het werk oorspronkelijk ‘Hand in hand’, om de verbondenheid van beide monarchieën te onderstrepen, maar op aanraden van zijn uitgever werd het later omgedoopt tot Kaiser-Walzer. 

Een van Schönbergs beroemdste leerlingen was Alban Berg. Op een geheel eigen wijze zou Berg de vooruitstrevende theorieën van zijn leermeester – onder meer die over de twaalftoonstechniek – in zijn eigen oeuvre uitwerken. De Sieben frühe lieder behoren tot zijn vroege werken.

Ze zijn doordrenkt van een hoog-romantische, Weense fin-de-siècle sfeer. Berg begaf zich in de kleurrijke liederen op het terrein van de ‘zwevende tonaliteit’ en liet zich daarbij sterk beïnvloeden door Schönbergs vroegere werken, terwijl hij ook goed luisterde naar componisten als Mahler, Debussy en Richard Strauss.

De serie begint, met Nacht, in impressionistische tinten. In het gedempte licht van Schilflied horen we volgens filosoof Theodor Adorno al het ‘licht dat als een eeuwige zonsverduistering gloeit’ in Bergs opera Wozzeck. Het ritmische openingsmotief klinkt het hele lied door. Is Die Nachtigall een van de meer traditionele liederen, Traumgekrönt – op een dromerige tekst van Rainer Maria Rilke – behoort met zijn interessante harmoniek tot de meer vooruitstrevende.

Het korte lied Im Zimmer heeft een lichte en herkenbare toon. De delicate sfeer ervan staat in groot contrast met die van de dramatische Liebesode. Bij het vernieuwende laatste lied begeven we ons weer in de natuur. Berg droeg de liederen – oorspronkelijk geschreven voor sopraan en piano – op aan zijn vrouw Helene.

In 1928 zorgde hij zelf voor een orkestratie van zijn jeugdwerken. Reinbert de Leeuw, gepokt en gemazeld in het repertoire van de Tweede Weense School, maakte in de geest van Schönbergs Verein een bewerking voor klein ensemble. 

Algemeen wordt aangenomen dat Franz Schubert in de zomer van 1819 op verzoek van mijndirecteur Silvester Paumgartner zijn Pianokwintet in A groot op papier zette. De bezetting – piano met viool, altviool, cello en contrabas – was identiek aan die van een kwintet van Johann Nepomuk Hummel, dat destijds tijdens een huisconcert bij de Paumgartners klonk.

Schuberts onbezorgde werk opent met een uitgebreid eerste deel, waarin de componist nogal wat verschillende toonsoorten aandoet. Ook in het lyrische Andante en het pregnante Scherzo schijnt volop de zon. In het speelse vierde deel varieert Schubert op zijn eigen lied Die Forelle uit 1817.

De karakteristieke begeleidingsfiguren die de pianist in het oorspronkelijke lied laat horen, duiken pas in de laatste variatie op. Een dansant Allegro, dat bestaat uit twee vrijwel identieke delen, sluit het ‘spielfreudige’ werk af. Het ‘Forellenkwintet’ werd een jaar na Schuberts dood uitgegeven en groeide uit tot een van zijn populairste kamermuziekwerken.

Bij een van de vele uitvoeringen die zouden volgen zat componist Max Reger aan de piano. Toen hij als dank van een vrouwelijke fan een forel kreeg thuisgestuurd, dreigde hij dat hij de keer daarop Joseph Haydns ‘Ossenmenuet’ uit zou gaan voeren.