Close Up: De zeven laatste woorden

Halverwege de jaren tachtig van de achttiende eeuw was de ster van Joseph Haydn naar grote hoogten gestegen. De componist mocht dan ergens ver weg in Hongarije zitten, waar hij werkte aan het hof van de familie Eszterházy, zijn naam en faam waren wijd verspreid. In Engeland noemde men hem destijds bijvoorbeeld al de ‘Shakespeare van de muziek’, vanuit Parijs bestelde men symfonieën en ook in Spanje was zijn roem doorgedrongen. Toen een rijke geestelijke uit het Andalusische Cádiz op zoek ging naar een componist die de laatste woorden van Christus aan het kr­uis zou kunnen toonzetten, wist hij dan ook direct bij wie hij aan moest kloppen.

Haydn nam de opdracht aan en beschreef later onder welke omstandigheden de muziek in Cádiz zou worden uitgevoerd: ‘Het was in die tijd de gewoonte om een oratorium in de kathedraal uit te voeren tijdens de lijdenstijd, waarvan de werking door de volgende omstandigheden bijzonder werd onderstreept: muren, ramen en zuilen van de kerk werden helemaal met zwart bekleed. En slechts één lamp ergens in het midden bescheen de duisternis. ’s Middags werden alle deuren gesloten en begon de muziek. Na een passend preludium beklom de bisschop de kansel, sprak een van de zeven kruiswoorden en verklaarde die. Voor elk woord beklom de bisschop telkens weer de kansel en na elke uitleg speelde het orkest.’ 

Met een ‘kruiswoord’ wordt in het religieuze spraakgebruik overigens niet één woord bedoeld, maar een hele zinsnede; in de vier evangeliën van de Bijbel sprak Jezus hangend aan het kruis in totaal zeven verschillende zinnen. De geestelijke opdrachtgever verwachtte van Haydn dus een preludium en zeven verschillende bijdragen. Opvallend is dat het hierbij niet ging om vocale werken waarin de teksten van de kruiswoorden waren verwerkt, maar om puur instrumentale muziek. De componist brak zich aanvankelijk het hoofd over de opdracht: ‘Het probleem om zeven adagio’s te componeren met een gemiddelde duur van tien minuten, die op elkaar moesten volgen zonder daarbij de toehoorders te vermoeien, was geen gemakkelijke opgave.’ Toch wist hij de klus op een meesterlijke wijze te klaren. Met de introductie erbij schreef hij uiteindelijk acht langzame delen, en de cyclus is allesbehalve vermoeiend. Door elk stuk in een andere toonsoort te zetten, af te wisselen tussen majeur en mineur, verschillende affecten te gebruiken en een gevarieerde thematiek te hanteren – in de beginthema’s klinken de Latijnse woorden ongemerkt door – weet Haydn op geraffineerde wijze acht verschillende sobere, maar dramatische tableaus te schilderen. Later schreef hij aan zijn uitgever: ‘Elke sonate, of elke tekst, wordt slechts uitgedrukt door de mogelijkheden van de instrumentale muziek, op zo’n manier, dat het, bij de niet voorbereide luisteraar, de diepste indruk in de ziel maakt.’ 

De Introduzione is majestueus en vol dynamische contrasten; de zachtmoedige Sonata 1 (‘Vader vergeef hun, want ze weten niet wat ze doen’) bevat soms smartelijke chromatiek. Sonata 2 (‘Ik verzeker je: nog vandaag zul je met mij in het paradijs zijn’) kleurt van een tragisch begin in c klein naar een verblijd majeurgedeelte. Sonata 3 (‘Dat is uw zoon! Dat is je moeder!’) staat in E groot en bevat zowel rustige als meer angstige passages. Sonata 4 (‘Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?’) staat als dramatisch hoogtepunt centraal in het werk en doet soms aan Pergolesi’s Stabat mater denken. Sonata 5 (‘Ik heb dorst!’) begint vrij lichtvoetig met pizzicato’s, maar halverwege slaat de vertwijfeling toe. Sonata 6 (‘Het is volbracht’) begint unisono met vijf tonen (zoals de Latijnse woorden ‘Consummatum est’ vijf lettergrepen tellen) waarna een bijna symfonisch deel volgt. Sonata 7 (‘Vader, in uw handen leg ik mijn geest’) is de meest berustende; Haydn schrijft dempers voor en de muziek lijkt van de aarde los te komen. Na deze acht langzame delen laat de componist verrassend genoeg nog een kort Presto volgen: Il terremoto, ‘De aardbeving’. Dit heftige slot – waarin Haydn verwijst naar de aardbeving die kwam nadat Jezus was gestorven – fungeert hier als uitlaatklep voor de intense spanning die de componist in de voorgaande delen wist op te bouwen. 

In Cádiz klonk de oorspronkelijke orkestversie van Haydns zeven kruiswoorden voor het eerst op Goede Vrijdag 1787. De Spaanse opdrachtgever was zeer tevreden en bereidde voor de componist een niet alledaagse beloning: een chocoladecake met gouden munten erin. Al snel daarna werd het werk uitgegeven, tegelijk met de veel intiemere strijkkwartetversie die Haydn zelf verzorgde. Haydns instrumentale oratorium werd bijzonder populair en werd in 1793 ook al in Amerika uitgevoerd. In 1792 maakte de cantor van de Dom in Passau, Joseph Friebert, een versie voor solisten, koor en orkest. Haydn was daar niet erg tevreden over en schreef uiteindelijk in 1797 zelf een nieuwe koorversie. De bewerking voor piano solo werd niet door Haydn zelf gemaakt, maar naar verluidt wel goedgekeurd.