Close-up Concertgebouworkest: All'ungherese
musici van het Concertgebouworkest:
Gemma Lee viool
Jane Piper viool
Catherine Ribes altviool
Joris van den Berg cello
m.m.v. Thomas Beijer piano
Dit concert maakt deel uit van de serie Close-up: Orkestleden op het Vriendenpodium.
Lees de biografieën van de orkestleden op concertgebouworkest.nl of in het programmaboekje dat gratis aan de zaal wordt verstrekt. Daarin vindt u ook de biografie van Thomas Beijer.
Voorafgaand aan dit concert vertelt een van de musici in een kort interview meer over het programma en de ideeën erachter.
ALL’UNGHERESE
Ernő Dohnányi (1877-1960)
Serenade in C gr.t., op. 10
(1902-03)
voor strijktrio
Marcia (Allegro)
Romanza (Adagio non troppo)
Scherzo (Vivace)
Tema con variazioni (Andante
con moto)
Rondo
György Kurtág (1926)
12 Microludes voor strijkkwartet, op. 13 (1977-78)
‘Hommage aan Mihály András’
nr. 1
nr. 2
nr. 3
nr. 4 Presto
nr. 5 Lontano, calmo, appena
sentito
nr. 6
nr. 7
nr. 8 Con slancio
nr. 9 Leggiero – Pesante, con
moto
nr. 10 Molto agitato – più presto
nr. 11
nr. 12 Leggiero, con moto,
non dolce
Franz Liszt (1811-1886)
Tristia
uit ‘Vallée d’Obermann’ (1880)
voor viool, cello en piano
pauze ± 21.10 uur
Béla Bartók (1881-1945)
Pianokwintet in C gr.t., Sz. 23 (1903-04, revisie 1920)
Andante - Allegro
Vivace (Scherzando)
Adagio
Poco a poco più vivace
einde ± 22.30 uur
Toelichting
Toelichting
door Rutger Helmers
All’ungherese of all’ongarese: het is een aanduiding die vooral geassocieerd wordt met Joseph Haydn, die beroemde finales van een en een pianoconcert ‘op zijn Hongaars’ schreef. De stijl die Haydn hiervoor gebruikte, was die van de verbunkos, een populaire dans met langzame en snelle delen, die gebruikt werd bij de werving van soldaten voor het Habsburgse leger. Hoewel deze muziek veelal door Roma werd gespeeld, en Haydns daarom tegelijk ook als ‘Zigeunertrio’ bekendstaat, gold de verbunkos lang als het ultieme geluid van Hongarije. Sindsdien heeft het land zo veel toonaangevende componisten voortgebracht dat het niet meer op één stijl vast te pinnen is, zoals blijkt uit dit concert met pakweg een eeuw aan Hongaarse kamermuziek.
Dohnányi: Serenade
Het programma opent toepasselijk met een werk van een componist die lang hét gezicht van de Hongaarse muziek is geweest: Ernö, of Ernst von, Dohnányi. Net als Franz/Ferenc Liszt gebruikte Dohnányi zowel de Duitse als de Hongaarse versie van zijn voornaam en bewoog hij zich tussen die twee werelden. Als wonderkind maakte hij al jong naam als componist en pianovirtuoos. Over zijn Eerste pianokwintet uit 1895 zou Johannes Brahms hebben gezegd dat hij het zelf niet beter had gekund, en de Duitse componist lanceerde Dohnányi’s carrière vervolgens met een concert in Wenen. Dohnányi’s stijl is altijd dichtbij de late van Brahms gebleven. Zijn Serenade voor strijktrio, bestaand uit vijf relatief beknopte delen, getuigt van zijn klassieke benadering, waarbij behalve Brahms ook Mozart en Beethoven model hebben gestaan.
Over Dohnányi’s Eerste pianokwintet zou Johannes Brahms hebben gezegd dat hij het zelf niet beter had gekund
Kurtág: 12 Microludes
Met György Kurtág, die afgelopen februari zijn honderdste verjaardag vierde, belanden we in een volkomen ander universum. De 12 Microludes illustreren mooi waarom Kurtág bekend staat als ‘meester van de miniatuur’: sommige bestaan uit maar een handvol maten en zijn in minder dan een halve minuut voorbij. In navolging van Johann Sebastian Bach en zijn Das wohltemperierte Klavier loopt de componist hier alle twaalf noten van het langs, maar in plaats van de traditionele en staat hier telkens één toon centraal, die op allerlei manieren wordt omspeeld. Deze speelse en fantasierijke stukken zijn een feest voor musicologen en musici, maar een uitdaging voor de nietsvermoedende concertganger die geen bladmuziek bij de hand heeft of niet even rustig terug kan spoelen. Het is dus zaak om echt op het puntje van de stoel te gaan zitten. En dan trekt er een verbluffende caleidoscoop aan technieken en klankwerelden voorbij, zonder een noot te veel.
Liszt: Tristia
Van Franz Liszt staat geen Hongaarse rapsodie op het programma, zoals het all’ungherese zou kunnen doen vermoeden, maar zijn Tristia: een bewerking voor pianotrio van Vallée d’Obermann uit het eerste, ‘Zwitserse’ deel van zijn beroemde pianocyclus Années de pèlerinage, vernoemd naar de eenzame, gedesillusioneerde hoofdpersoon van een brievenroman van Étienne de Senancour. Liszt staat nauwelijks bekend om zijn kamermuziek en dit is dan ook een bijzonder geval. De eerste aanzet is gemaakt door Eduard Lassen, Liszts opvolger als kapelmeester in Weimar, die een redelijk rechttoe rechtaan arrangement had gemaakt van het pianostuk dat inmiddels al een kwart eeuw oud was. Vervolgens nam de oude meester het zelf over, en voegde niet alleen details toe die kenmerkend zijn voor zijn late stijl, zoals de openingsmaten en momenten waarop de eenzaam in de diepte wegzinkt, maar sneed ook rigoureus in zijn oude compositie. De bewerking heeft lange tijd in het archief gelegen tot hij in de jaren 1980 werd herontdekt door de Oost-Duitse muziekwetenschapper Wolfgang Marggraf. Die wees erop dat Liszt in zijn laatste jaren regelmatig terugdacht aan Obermann. ‘Obermann is het monochord van de onverbiddelijke eenzaamheid van het menselijk lijden,’ zou de componist hebben verzucht tegen zijn student en biograaf August Göllerich. Een andere keer vroeg hij Göllerich midden in de nacht om zijn oude werk uit de Années de pèlerinage voor hem te spelen en brak daarbij in tranen uit. De nieuwe titel Tristia, verwijzend naar de treurzangen waarin de dichter Ovidius zich beklaagde over zijn eenzaamheid in ballingschap, onderstreept nogmaals de diep doorvoelde thematiek van dit werk.
Bartók: Pianokwintet
Wie vooral bekend is met Béla Bartóks modernistische strijkkwartetten of zijn eigenzinnige bewerkingen van Hongaarse volksmuziek, kan moeite hebben om de componist hier te herkennen. Bartók begon aan zijn Pianokwintet in C groot in 1903, kort na zijn afstuderen aan de tegenwoordig naar Liszt vernoemde Academie in Boedapest en een zomer in de leer bij Dohnányi, en duidelijk nog laatromantisch van klank. Pas in de zomer daarop zou Bartók kennismaken met de muziek van de Hongaarse boeren waar hij een groot deel van zijn leven aan zou wijden; hier leunt hij nog op de ‘populaire’ verbunkos die hij later passé zou verklaren. Het kwintet is niettemin een boeiend werk, met een meeslepend , een prikkelend Scherzando en een wat unheimisch dat geleidelijk overgaat naar een opzwepende finale vol tempowisselingen, afremmend tot de dans volledig tot stilstand komt en dan weer versnellend tot een duizelingwekkende vaart, all’ungherese in de beste zin van het woord.

