Close-up: Artist in Residence Martin Fröst

Hedendaagse muziek: moeilijk? Impopulair? Lang niet altijd! Neem nou John Adams. Har­monielehre, Shaker Loops en Short Ride in a Fast Machine zijn standaardrepertoire bij orkesten over de hele wereld. Adams’ opera’s, waaronder Nixon in China en The Death of Klinghoffer, worden regelmatig hernomen, en de adembenemende aria Batter My Heart uit Doctor Atomic is een moderne klassieker.

Maar niet alles wat uit zijn handen komt is groots en meeslepend – wie goed zoekt vindt in het oeuvre van de Amerikaan ook subtiele pareltjes. Afgelopen zomer hield Martin Fröst er een ten doop tijdens het Zwitserse Verbier Festival: Dolce pianissimo voor klarinet solo. Het is niet de eerste keer dat Adams een werk aan de klarinet wijdde. Het was zijn eerste instrument, en als jongen adoreerde hij jazzklarinettist Benny Goodman. Adams’ knotsgekke klarinetconcert Gnarly Buttons wordt regelmatig uitgevoerd. Dat de wereldpremière van Dolce pianissimo ietwat stilletjes voorbijging – het is na de première ook niet meer gespeeld – is niet zo gek. De titel betekent niet voor niets ‘zoet en heel zacht’. Voor zowel Adams als klarinetvirtuoos Fröst is zo’n bescheiden werkje een verrassende move. Toch is ook hier spektakel te vinden – broeiend onder de oppervlakte, in de vorm van onmogelijk zachte klarinetklanken en magische ritmes.

Wolfgang Amadeus Mozart maakte kennis met de klarinet toen hij eind jaren 1780 in Mannheim vertoefde. De keurvorst van de Duitse stadstaat was een groot muziekliefhebber. In zijn hoforkest speelden de beste instrumentalisten van Europa. Bovendien had het – waarschijnlijk als eerste orkest – klarinetten, die werden bespeeld door een paar fantastische musici: de gebroeders Johann en Anton Stadler. Geen wonder dat Mozart in Mannheim (waar hij ook nog verliefd werd op zijn latere bruid Constanze Weber) een aanstelling probeerde te krijgen. Dat lukte niet. Hij moest van zijn vader verder op zijn Europese reis.

Toen Wolfgang een paar jaar later met zijn Constanze in Wenen woonde, kwam hij daar – ongetwijfeld tot zijn grote plezier – Anton Stadler weer tegen. De klarinettist, inmiddels gepromoveerd tot lid van het keizerlijke hoforkest, was altijd op zoek naar verbeteringen aan zijn instrument. Hij bouwde de vroege klarinet (de chalumeau) uit tot een instrument dat wel wat wegheeft van de nu veel gebruikte a-klarinet. Voor dit instrument en zijn virtuoze bespeler componeerde Mozart zijn Klarinetkwintet in A groot en het net zo beroemde Klarinetconcert.

Het Klarinetkwintet werd gecomponeerd in september 1789 en uitgevoerd tijdens een kerstconcert in Wenen op 22 december van dat jaar. Is het vanwege deze gelegenheid dat de muziek van het kwin­tet zo eenvoudig, lyrisch en zo weergaloos ‘schoon’ klinkt, of is die vloeiende zangerigheid van het werk ontstaan doordat Mozart in diezelfde periode werkte aan zijn opera Così fan tutte? Er klinkt zonnige tederheid en serene blijmoedigheid uit alle delen van dit werk.

Samuel Coleridge-Taylor groeide op in een eenoudergezin in Londen. Zijn moeder was Engels, zijn vader kwam uit Sierra Leone en keerde vlak na Samuels geboorte voorgoed terug naar Afrika. Samuel toonde zich al vroeg een muzikaal talent en kreeg vioolles. Op zijn vijftiende werd hij aangenomen op het Royal College of Music en nog datzelfde jaar (1890) componeerde hij een opvallend volwassen Te Deum: het begin van een veelzijdig oeuvre.

Twee jaar later koos hij voor compositie als hoofdvak, bij Charles Villiers Stanford. Diens opmerking dat niemand na Brahms’ Klarinetkwintet ooit nog een dergelijk werk zou kunnen schrijven zonder als Brahms te klinken, vatte Coleridge-Taylor op als een uitdaging. Hij componeerde terstond een eigen klarinetkwintet. Villiers Stanfords reactie: ‘You’ve done it, me boy!’

Voor zover het Klarinetkwintet de invloed van andere componisten laat zien, is het vooral die van Antonín Dvořák. Het is een geïnspireerd en inventief werk, met diverse thematische verbanden tussen de delen. In het energieke eerste deel is meteen duidelijk dat de strijkers niet slechts begeleiders zijn van een virtuoze klarinetpartij – de instrumenten werken voortdurend samen binnen een hecht ritmisch en motivisch vlechtwerk. Het tweede thema krijgt pas helemaal aan het eind – als het herhaald wordt in de recapitulatie – een klarinet-invulling.

Het wijds ademende tweede deel heeft het karakter van een gestileerde volksmelodie. Tegen het eind mag de klarinet van zich laten horen in een cadens-achtige passage. De voorkeur voor asymmetrische frasen verraadt zich in dit deel, maar ook in het Scherzo met zijn afwisseling van 3/4 en 9/8 maten en zijn stuiterende spel met twee-tegen-drie-ritmes. In de Finale laat Coleridge-Taylor zien hoe bedreven hij was in het variëren op een eenvoudig ritmisch motiefje, waarbij hij brutale harmonische wendingen niet schuwt.

Een New Yorkse criticus gaf hem de bijnaam ‘Black Mahler’

Charles Villiers Stanford liet het werk in Berlijn zien aan Brahms’ vriend, de beroemde violist Joseph Joachim, die eveneens enthousiast was en het werk aanprees bij muziekuitgever Breitkopf & Härtel. Die gaf het uit in 1906, maar verdere interesse uit Duitsland bleef uit. Wel trok Coleridge-Taylor de aandacht in de Verenigde Staten. Hij verdiepte zich in Afrikaanse en ­Afro-Amerikaanse muziek, en was zijn tijd ver vooruit met werken als African Romances (1897) en de ­cantatetrilogie The Song of Hiawatha (1898-1900).

Tot drie keer toe ondernam hij zeer succesvolle tournees in de Verenigde Staten; een New Yorkse criticus gaf hem de bijnaam ‘Black Mahler’. In 1912 was daar eindelijk de zo gehoopte uitnodiging uit Duitsland: hij zou er in 1913 zijn Vioolconcert ­dirigeren. Maar voor het zover kwam overleed Samuel ­Coleridge-Taylor, twee weken na zijn 37ste verjaardag, aan een longontsteking.