Christopher Maltman: Carnaval van de dieren

Elf zoogdieren, negen vogels, vijf insecten, een vis en een schaaldier zijn de hoofdrolspelers in dit zangrecital. Voor kinderen? Zou je denken, maar bariton Christopher Maltman spreekt met zijn recital in eerste instantie volwassenen aan. Die in de dierenhelden, als in een spiegel, zichzelf kunnen herkennen.

Via dit liedprogramma komen we niet alleen te weten wat al die dieren zoal uitspoken of hoe ‘menselijk’ ze zijn. We leren ook hoe Fransen, Duitsers/Oostenrijkers en Britten hun beesten tot muzikale fabels omtoveren, geheel volgens de eigen landsaard. En die is lichtvoetig, grappig en mild-ironisch bij de Fransen, zwaarmoedig, ernstig en ingetogen humoristisch bij de Duitstaligen, en volslagen absurd bij de Britten. Zo bezien gaat dit recital niet alleen over de talrijke bewoners van het dierenrijk, maar ook over nationale identiteiten.

Poulencs sjokkende dromedarissen

Meteen nadat Guillaume Apollinaire zijn dieren-emblemata had gepubliceerd – dertig korte gedichten bij een serie houtgravures met dieren als metafoor voor mensen – wist Francis Poulenc dat er ook liedjes scholen in de teksten. Hij koos er zes (aanvankelijk twaalf) voor zijn bestiarium. Je hoort in de noten dromedarissen sjokken, rivierkreeftjes achteruitzwemmen en karpers weemoedig verstarren in stilstaand water – ‘hoe lang leef je in je vijver; is de dood je soms vergeten?’ Beeldende muziek bij teksten die een glimlach afdwingen.

Schumann en de leeuw

Robert Schumann houdt het bij de koning der dieren: de leeuw. Beide ballades zijn serieuze psychodrama’s die een ijzersterke vertelkracht van de zanger vereisen, voorzien van een sobere en ondersteunende pianobegeleiding. Der Handschuh, op een tekst van Friedrich Schiller, gaat over jonkvrouw Kunigunde die met het leven van een ridderlijke aanbidder speelt door hem haar gevallen handschoen uit de leeuwenkooi te laten halen. De handschoen komt terug, de ridder vertrekt voorgoed.

In Die Löwenbraut, op een tekst van Adelbert von Chamisso, gaat het om de intieme band tussen een jong meisje en haar tamme leeuw. Volg de tekst om te ervaren dat het dier als een ware Wozzeck – ‘Ich nicht, Marie! Und kein Andrer auch nicht!’ – zijn beminde liever doodt dan haar aan een gedwongen huwelijk te verliezen. Meer dan in Der Handschuh toont Schumann hier in de tussenspelen zijn emotionele betrokkenheid bij het spannende verhaal. 

Onmelodieuze parelhoen in Ravel 

Bij Maurice Ravel en prozadichter Jules Renard krijgen vier vogels en een enkel insect, neergezet in vijf natuurverhaaltjes op muziek, menselijke karaktertrekken en gedragingen. Wat te denken van een chagrijnig parelhoen? Van een nerveuze krekel met zijn piepkleine horloge? Van een narcistische pauw die dag in dag uit vergeefs wacht op zijn bruid? Van een zwaan die zich in luchtspiegelingen verliest en daar toch een vet hapje aan overhoudt?

Ravel experimenteerde met nieuwe manieren om in zijn muziek de woorden van de tekst op de voet te volgen, onder meer door de toonloze uitgangen van het gesproken Frans te negeren – ongebruikelijk in de Franse liedkunst. Ravel voegt naar eigen zeggen niets toe in zijn muziek. Het resultaat is een moeiteloos voortglijdende zwaan in de pianopartij, een onmelodieus klinkend parelhoen en een abrupt zwijgende piano als de zenuwachtige krekel even uitrust. Moderne fratsen waarvan het publiek bij de première in 1907 niet was gediend. 

De luchtige kant van Reger 

In de zes liederen van Max Reger, geschreven voor zijn eigen (geadopteerde) kinderen Christa en Lotti, bekijken we de dieren vanuit een kinderperspectief. In reactie op de klacht van zijn uitgevers dat hij zulke zware (en daarmee nauwelijks te verkopen) muziek componeerde, publiceerde Reger tussen 1904 en 1912 zes liedbundels onder de titel Schlichte Weisen.

Uit de laatste twee (Aus der Kinderwelt en Aus Christas und Lottis Kinderleben) komen de ontwapenende liedjes waarin muisjes over de pianotoetsen roetsjen, hennetjes kibbelen om een regenworm, bijen jaloersmakend vrolijk rondzoemen en een angsthaasje om zijn moeder roept omdat de vlieg hem zo’n boze blik toewerpt. Dat na de dood van de componist de relatie met zijn adoptiedochters zodanig vertroebeld raakte dat moeder Elsa de meisjes onterfde, is hier niet te horen.

Chabriers ‘Zoölogische romances’

‘Zoölogische romances’ noemde Emmanuel Chabrier zijn dierenliederen, en een aantal telde hij tot zijn ‘pluimveecollectie’. Chabrier voorzag de grappig-ironische teksten van het schrijversechtpaar Rosemonde Gérard en Edmond Rostand van humoristische muziek. In de pianotussenspelen van de Ballade des gros dindons bijvoorbeeld, laat hij de stuntelige, maar uiterst arrogante kalkoenen niet toevallig rondwalsen op muziek die iets wegheeft van Don Giovanni’s mandoline-serenade (Mozart). In de muziek van de Villanelle des petits canards hoor je de eendjes rondwaggelen, het water inplonzen en hun donsveertjes uitschudden als ze weer op het droge staan. In de pianopartij van Les cigales klinkt vanaf maat één het aanhoudende getsjirp van de cicaden op een snikhete mediterrane zomermiddag: ‘Het is het middaguur dat zingt.’

Denk niet te licht over de uitvoering van deze grappige dierenliedjes. ‘Je hebt twee rasartiesten nodig,’ stelde Chabrier nadrukkelijk, ‘een pianist en een zanger. En geen zwakzinnigen in het publiek.’

Wolfs extra ooievaar 

Zo illustratief is de pianopartij bij Hugo Wolf niet, al hoor je ook bij hem pootjes over het klavier rennen in Der Rattenfänger en zoemen de bijen in Der Knabe und das Immlein. Wolf geeft de piano daarnaast een meer zelfstandige rol en een grotere onafhankelijkheid ook ten opzichte van de zanglijn, zoals in Der Schwalben Heimkehr, waarin de piano de melancholische toon zet. 

Het humoristische Storchenbotschaft – een herder vraagt zich af waarom er twéé ooievaars zwijgend voor zijn deur staan, om zich verschrikt te realiseren dat er een tweeling op komst moet zijn – eindigt met een opzwepende wals waarin de vliegende aftocht van de ooievaars is te horen. 

Swann/Flanders

Tekstdichter Michael Flanders en componist Donald Swann studeerden nog in Oxford toen ze als professioneel duo begonnen met het schrijven van liedjes. The Hippopotamus, hun absurde lied over een nijlpaard, werd zo populair dat het duo besloot een volledig bestiarium te componeren waarin we onder meer kennismaken met een gordeldier, een wrattenzwijn en een gnoe. The Gnu – ‘I’m a gnu, how do you do’ – kennen we inmiddels ook in de hilarische uitvoering van de Muppets.