Chailly leidt Rachmaninoff bij het Concertgebouworkest

Alsof tijdens het componeren de vingers zelfstandig op zoek zijn gegaan naar de juiste toetsen. Zo natuurlijk, instrumentaal geconcipieerd is de pianomuziek van Serge Rachmaninoff. Hij schreef naar verluidt vrijwel al zijn muziek terwijl hij aan het klavier zat. Wat verwacht men anders van iemand die ook tot de grootste pianisten van zijn tijd behoorde? Opvallende elementen van zijn rijke en subtiele schrijfwijze zijn in het Tweede pianoconcert in c klein in overvloed te vinden, vooral in decoratieve passages waar ­chromatische lijnen, contrapuntische details en krioelende toonladderfiguren melodieën omgeven die oprijzen als machtige, door de wind voortgedreven schepen. Want ­melodieën schrijven, dat kon ­Rachmaninoff als weinig anderen. Na de acht herhaalde, in sterkte toenemen­de, mysterieuze beginakkoorden, klinkend als de klokken van een eeuwen­oude kathedraal, verheft zich zo’n fraai gewelfde melodie waaraan maar geen einde lijkt te komen, meer dan veertig maten lang. Het is een talent dat Rachmaninoff gemeen had met Pjotr Tsjai­kovski, van wie hij veel geleerd heeft. Wanneer het laatste deel zijn apotheose nadert, rijst weer zo’n melodie op, nog grandiozer dan dat eerste thema van het openingsdeel. De componist werd daarmee op slag wereldberoemd, zeker nadat ook de filmindustrie er zich van meester had gemaakt.

Al die aantrekkelijke, rijk geornamenteerde melodieën kwamen de maker allesbehalve aanwaaien. Componeren ging bij Rachmaninoff gepaard met veel twijfels en wanhoop. De schok als gevolg van zijn weggehoonde Eerste symfonie (1895) kon hij slechts dankzij langdurige psychiatrische behandeling te boven komen. Het Eerste pianoconcert (1890-91) was wel een succes, maar de componist was er zelf zo ontevreden over dat hij de partituur vele jaren later grondig reviseerde. Ook nummer twee kent een problematische voorgeschiedenis. In 1900 ontstonden het tweede en derde deel, en pas nadat die in het openbaar waren uitgevoerd durfde Rachmaninoff een jaar later het openingsdeel eraan toe te voegen. De tri­omfantelijke première betekende een keerpunt in zijn carrière.

De uiteenlopende kanten van Rachmaninoff als componist komen hier duidelijk naar voren. Enerzijds in de gloed en de virtuositeit van de snelle delen, met martiale motieven tegenover breed uitwaaierende melodieën. Aan de andere kant is er het introverte Adagio sostenuto met rustig om hun as draaiende, Bach-achtige passages waarvan het zwevende effect het gevolg is van steeds verschuivende, de maatsoort verhullende accenten. Dit alles gedrenkt in de nostalgie die inherent is aan Rachmaninoff. In 1918, na de Russische Revolutie, week hij uit naar de Verenigde Staten, waar hij altijd een buitenstaander zou blijven.

De Eerste symfonie van Rachmaninoff heeft, zacht gezegd, een ongelukkige plaats in de biografie van haar componist. Het was de mislukte première van dit werk, waarmee Rachmaninoff op zijn vijfentwintigste in Sint-Petersburg hoopte door te breken, die hem in een depressie stortte waar hij pas drie jaar later met zijn Tweede pianoconcert weer uit kwam. Hij had het slecht getroffen met een belabberde uitvoering onder leiding van Aleksandr Glazoenov en de critici waren genadeloos. Rachmaninoff borg zijn manuscript weg in een la, waar het achterbleef en uiteindelijk verloren is gegaan nadat hij Rusland in de nasleep van de Revolutie verliet.

Het nageslacht oordeelde veel positiever over het werk. De orkestpartijen werden na Rachmaninoffs dood teruggevonden in de archieven van wat inmiddels het Leningradse Conservatorium was, en de heropvoering in 1945 was een groot succes. De symfonie is onmiskenbaar ambitieus, met referenties aan religieuze muziek en allerlei dwarsverbanden tussen de verschillende delen. Het resultaat is een doorwrochte, samenhangende compositie. Doordat dezelfde motieven op allerlei plekken terugkeren, vergt het de nodige concentratie van de luisteraar om zich te kunnen oriënteren.

De ­orkestpartijen werden na Rachmaninoffs dood teruggevonden in de archieven

De imposante openingsmaten bevatten gelijk de twee belangrijkste motieven die aan de basis van de symfonie liggen: allereerst de figuur waarmee de openingstoon omspeeld wordt – een chromatische omgekeerde dubbelslag, voor de liefhebbers – die het stuk van meet af aan een dreigend en licht exotisch karakter verleent, en vervolgens in de lage strijkers het belangrijkste motief van het eerste deel, dat verwant is aan het Dies irae, het gezang uit de katholieke liturgie over de Dag des Oordeels.

Het eerste motief, de dubbelslag, keert op allerlei momenten in de symfonie terug, het tweede vormt de basis voor het Allegro ma non troppo dat volgt. Net als bijvoorbeeld Tsjaikovski in zijn Zesde symfonie trapt Rachmaninoff even flink op de rem voordat hij aan zijn tweede thema begint, dat in een kalmer tempo staat maar niettemin een emotionele uitbarsting kent. De terugkeer van het snellere hoofdthema in de doorwerking komt met een klap en een fugato waarmee een gestage, grandioze opbouw naar de reprise wordt ingezet.

De twee middendelen zijn vergelijkbaar van opzet. Beide openen met de dubbelslag en een kort mijmerend motief in de violen dat is afgeleid uit het langzamere tweede thema van het eerste deel. Het Allegro animato is, zoals te verwachten valt van een scherzo, wat lichtvoetiger van aard, met veel pizzicato’s en trillers, en het Larghetto bevat de uitgesponnen lyriek die we van Rachmaninoff kennen. Toch valt ook hier, met name in de middensecties, het duistere karakter van het werk niet buiten de deur te houden.

De finale begint met een tri­omfantelijke fanfare die meteen, als stip op de horizon, het glorieuze doel neerzet waar de symfonie naartoe streeft. Dan volgt een panorama van meeslepende vioolmelodieën, duizelingwekkende tutti’s, melancholieke hobosolo’s, en kort voor het eind, temidden van alle tumult, nog een laatste, plechtige verwijzing naar het Dies irae. Als dat beloofde slotakkoord tenslotte toch klinkt, is het gecombineerd met de figuur van die dubbelslag, die het hard bevochten majeur met mysterie omkleedt.