Cellist Nicolas Altstaedt: barokke sonates

tekst: Kees Vlaardingerbroek 

De Italiaanse term violoncello – meestal afgekort tot cello – duikt voor het eerst op in 1665. Violoncello is het verkleinwoord voor violone, ‘grote viola’, een naam die voor uiteenlopende gestreken basinstrumenten werd gebruikt, en betekent dus letterlijk ‘kleine grote viola’.

Ook het woord violoncello kon betrekking hebben op een heel arsenaal aan instrumenten, die onderling sterk van karakter, vorm, stemming en wat het aantal opgespannen snaren (4 of 5) betreft konden verschillen.

Zo bestond er zelfs een klein type violoncello dat als een viool tegen de schouder werd gezet en dat violoncello (of viola) da spalla werd genoemd. Pas in de loop van de achttiende eeuw ontstond de gestandaardiseerde vorm van de cello, zoals wij die nu nog steeds kennen. 

'In Frankrijk werd de cello (net als de viool) tot ver in de achttiende eeuw gezien als een instrument voor kroegen, bordelen en dansgelegenheden'

Het eerste instructieboek voor de violoncello verscheen in 1741 in Frankrijk. Dat is opmerkelijk, omdat in Frankrijk de violoncello veel later werd geaccepteerd dan in Italië.

In Frankrijk werd de cello (net als de viool) tot ver in de achttiende eeuw gezien als een instrument voor kroegen, bordelen en dansgelegenheden; de viola da gamba gold daarentegen, met haar zachte klank en gracieuze uiterlijk, als passend voor de hogere kringen.

De conservatieve jurist en gambaspeler Hubert Le Blanc gaat zelfs zover de violoncello in een in 1740 verschenen traktaat te omschrijven als ‘een ellendig kankergezwel, een gehate arme duivel’! Maar tegen die tijd was zelfs in Frankrijk het pleit allang ten gunste van de violoncello beslecht. 

De vroegste sonates voor cello solo of cello met basso continuo ontstonden in de laatste decennia van de zeventiende eeuw in Bologna, geschreven door componist-musici als Giovanni Battista Degli Antoni en Domenico Gabrielli.

De eerste celloconcerten uit de geschiedenis zijn voor zover bekend van Giuseppe Maria Jacchini. Jacchini’s voorbeeld werd al snel gevolgd en geperfectioneerd door de Venetiaanse priester-componist-violist Antonio Vivaldi, van wie maar liefst 25 concerten voor cello, strijkers en basso continuo compleet zijn overgeleverd.

In Ryoms Vivaldi-catalogus staan er overigens nog meer vermeld, maar sommige concerten zijn zeker niet authentiek en enkele andere zijn onvolledig tot ons gekomen. In diezelfde catalogus komen tien cellosonates voor, genummerd RV 38 tot RV 47, maar van slechts negen is de muziek bewaard.

Zes ervan werden in 1740, een jaar voor Vivaldi’s dood, in Parijs gedrukt en waren zo succesvol dat acht jaar later een herdruk nodig was. De Vijfde sonate in e klein uit deze bundel valt vooral op door de melancholie van de twee langzame delen.

In de meesterlijke film Barry Lyndon gebruikt regisseur Stanley Kubrick meermalen het tweede Largo om de depressieve Lady Lyndon te karakteriseren.

De componist en cellist Giovanni Battista Costanzi is tegenwoordig vrijwel vergeten, maar was in zijn tijd een van de beroemdste musici in Rome. Bijna twintig jaar lang was hij de leider van het orkest van de prachtlievende kardinaal Pietro Ottoboni, die in zijn paleis beschikte over een eigen theater.

Na de dood van Ottoboni in 1740 trad hij in dienst bij andere vooraanstaande kardinalen en was hij als kapelmeester verbonden aan verscheidene kerken, waaronder de Sint-Pieter. In deze periode componeerde de ‘dikke Giovannino’, zoals Costanzi ook wel bekendstond, vrijwel uitsluitend oratoria en liturgische werken.

Ook als cellovirtuoos was hij vermaard, maar zijn oeuvre voor het instrument is beperkt: twee concerten, vijf ‘sinfonie’ met cello solo, twee sonates voor cello en basso continuo en één sonate voor twee cello’s.

In speeltechnische zin stelt Costanzi veel hogere eisen dan Vivaldi. Het wekt dan ook geen verbazing dat de bekendste cellist uit de achttiende eeuw, Luigi Boccherini, bij Costanzi in de leer ging. 

In onze tijd is Giovanni Benedetto Platti iets bekender dan Costanzi. In zijn vroege werken is Platti’s stijl nauwelijks te onderscheiden van die van Vivaldi, bij wie hij mogelijk heeft gestudeerd. Zijn latere werken klinken persoonlijker en zijn door sommige musicologen zelfs omschreven als voorlopers van de Romantiek.

Vanaf 1722 is hij als muzikaal manusje van alles – zanger, violist, cellist, hoboïst, fluitist, klavecinist, componist – verbonden aan het kleine, maar uiterst verfijnde hof van de prins-aartsbisschop van Würzburg. Hier werkt Platti tot zijn dood in 1763.  

De Franse componist en cellist Jean Barrière, afkomstig uit Bordeaux, was lid van het orkest van de Parijse opera en verbleef drie jaar in Rome, waar hij tal van uitstekende cellisten (onder wie Costanzi) aan het werk kon zien.

Met name zijn derde en vierde boek met cellosonates vereisen een buitengewoon hoog ontwikkelde speeltechniek. Zo introduceerde hij zeer hoog liggende passages, die alleen gespeeld kunnen worden door de duim van de linkerhand op de a-snaar te plaatsen, een toen in Frankrijk nog onbekende techniek.

Een tijdgenoot schreef over hem na zijn vroege dood op veertigjarige leeftijd: ‘De beroemde Barrière bezat alles wat men zich wensen kon… er was geen betere uitvoering [op de cello] denkbaar dan de zijne’.