Cellist Kian Soltani in Haydn, Amsterdam Sinfonietta in Mendelssohn

Medio achttiende eeuw was hij de beroemdste telg uit de familiedynastie, fameuzer dan zijn vader Johann Sebastian: Carl Philipp Emanuel Bach. De ‘Berlijnse’ Ba­ch, lang werkzaam bij Frederik de Grote. Naar aanleiding van een tweede bezoek aan dat hof schreef Johann Sebastian het Musicalisches Opfer. Belangrijker vandaag: Carl Philipp was een vernieuwer, iemand die grote waarde toekende aan het uitdrukken van emotie, vaak door extreme stemmingswisselingen. Grillige melodische figuren, abrupte dynamische overgangen, syncopen – ze dragen alle bij aan deze stijl, waarin we bovendien de klassieke voorkeur voor periodieke maatopbouw horen. Zo ook in de Sinfonia in G groot, Wq. 173.

Carl Philipp Emanuel Bach was een vernieuwer,
iemand die grote waarde toekende aan het uitdrukken van emotie

Frederik had bij zijn troonsbestijging in 1740 de hofkapel nieuw leven ingeblazen en Carl Philipp geëngageerd – die zou er 28 jaar blijven. Ook al betoogde deze in zijn autobiografie uit 1773 dat hij ‘ein Paar Duzend’ symfonieën had geschreven, er zijn er slechts acht uit die periode overgeleverd. Van verscheidene symfonieën bestaan zowel versies met alleen strijkers als met toegevoegde blazers, maar van Wq. 173 hebben we alleen de strijkersversie. Ze moet populair zijn geweest, want de in 1749 opgerichte Berlijnse ‘Musikübende Gesellschaft’ nam ze op zijn repertoire. Terwijl die ‘nur von den neuesten und auserlesensten Ouverturen, Sinfonien, und Trios’ selecteerde. Overigens zou Philipp Emanuel Bach een aantal van zijn symfonieën voor klavecimbel bewerken, waaronder ook deze.

Hoewel hij gezien wordt als een van de grootste componisten van de Eerste Weense School, werd Joseph Haydn geboren in een uithoek van het Habsburgse rijk. Tijdens zijn langdurige dienstverband aan het hof van Nikolaus Esterházy woonde Haydn ’s winters in Wenen, om in de zomers met het hof naar het landgoed en paleis Eszterháza te verkassen. Zijn zoektocht naar nieuwe einders verwoordde hij aldus: ‘Ik kon als Kapellmeister experimenteren en uitproberen wat goed werkte en wat slecht. Zo kon ik naar hartelust verbeteren, wijzigen, toevoegen en schrappen wat ik maar wou.’

Haydns auteurschap van het Celloconcert in D groot is niet onomstreden. Lange tijd was de enige bron een druk ‘d’après le manuscrit original’. Helaas leek dat originele handschrift echter onvindbaar. Omdat de musicoloog Gustav Schilling in zijn muziekencyclopedie uit 1837 vermeldde dat ‘dit werk beschouwd wordt als een echt werk van Haydn, hoewel de schrijver van dit artikel ervan overtuigd is dat het afkomstig is van Kraft’, waren velen geneigd deze Anton Kraft als auteur te beschouwen; Schilling genoot een grote autoriteit en algemeen werd aangenomen dat de toeschrijving aan Kraft terugging op een verklaring van diens zoon Nikolaus. Bijgevolg werd Kraft, cellist in Haydns orkest, beschouwd als componist van dit concert. Totdat in 1954 Haydns originele handschrift opdook. Hoewel daarmee niet alle twijfels over het auteurschap van de baan waren, wordt tegenwoordig algemeen aangenomen dat het werk wel degelijk van Haydn stamt – misschien heeft Kraft wel een vinger in de pap gehad bij de compositie.

Dat de cello in dit programma de eerste viool blijft spelen, wordt duidelijk in het Adagio cantabile uit Haydns Dertiende symfonie, dat niets anders is dan een celloconcert in zakformaat. Nu had Haydn al eerder de instrumenten uit zijn orkest (in werkelijkheid toen nog een klein ensemble) een grote solistische rol gegeven, zoals in de symfonieën 6, 7 en 8 met de bijnamen ‘Le matin’, ‘Le midi’ en ‘Le soir’, maar in het middendeel van deze Dertiende symfonie voert de cello de boventoon. De symfonie stamt uit 1763 en werd geschreven voor Eisenstadt waar Haydn toen werkte; voor deze solorol had Haydn zich laten inspireren door de uitmuntende cellist die aan dat hof verbonden was, Joseph Weigl.

Een paar maanden voordat Haydn op 77-jarige leeftijd overleed, werd in Hamburg een jongen geboren die al vroeg bewondering wekte door zijn grote en veelzijdige talent: Felix Mendelssohn. Onder zijn talloze liederen vinden we een verklanking van Suleika, een gedicht dat traditioneel wordt toegeschreven aan Goethe, met wie Mendelssohn al op jonge leeftijd kennis mocht maken. Maar de geschiedenis van Suleika is ingewikkeld. De waarschijnlijk in 1784 geboren Marianne Jung maakte al op jonge leeftijd furore als balletdanseres   en actrice; bovendien speelde ze goed piano en gitaar. Na een bezoek met haar echtgenoot Johann Jakob von Willemer aan Goethe ontstond een warme relatie tussen de dertigjarige Marianne en de toentertijd 65-jarige dichter. Die op dat moment werkte aan zijn West-östlicher Divan, een verzameling gedichten geïnspireerd op oosterse culturen.

Het achtste boek hieruit draagt de titel Suleika en handelt over de liefde tussen de dichter Hatem en een veel jongere vrouw genaamd Suleika. Veelzeggend: die namen gebruikten Goethe en Marianne ook in hun correspondentie met elkaar. Belangrijker nog: in 1857 claimde Marianne dat zij de schrijfster was geweest van vijf gedichten in het boek Suleika. Is de bewerking van dit lied voor cello en strijkers van de hand van Wijnand van Klaveren, voor de twee liederen van Schubert tekent Adrian Williams. De tekst van het in 1823 gecomponeerde Du bist die Ruhe is van Friedrich Rückert. Het is een ode aan degene die voor de dichter alles vertegenwoordigt: rust, een woonplaats voor zijn ogen en hart, en troost. Het van zes jaar eerder stammende Du holde Kunst verklankt een tekst van Schuberts vriend Franz von Schober. Het is een gepassioneerd eerbetoon aan de kunst.

Terug naar Mendelssohn: zijn Zesde strijkkwartet in f klein was het laatste grote werk dat hij voltooide. De componist zou twee maanden later sterven. Het kwartet is emotioneel, wat niet verwonderlijk is, aangezien zijn zus Fanny kort daarvoor was gestorven. Volkomen onverwacht bereikte Felix in Frankfurt het bericht dat Fanny tijdens een repetitie bezweken was aan een beroerte. Hij raakte zó van de kaart dat hij niet in staat was haar begrafenis te bezoeken. Zijn vrouw en vrienden raadden hem aan naar Interlaken te gaan, waar hij urenlang in zijn eentje wandelde en afleiding probeerde te vinden door hard te werken. Aan zijn jongere zusje Rebecka schreef hij: ‘Ik dwing mezelf ijverig te zijn in de hoop dat ik geleidelijk aan weer plezier eraan begin te beleven om te werken.’ Het in Zwitserland gecomponeerde Zesde strijkkwartet is een atypisch werk voor een componist die bekend staat om klassieke kwaliteiten als helderheid en emotionele terughoudendheid.

Berusting, woede en pijn wisselen elkaar af, en Ignaz Moscheles (1794-1870), naast pianist, componist en dirigent tevens een goede vriend van Mendelssohn, bespeurde zelfs een ‘diep geschokte gemoedstoestand’. De therapeutische werking die Mendelssohn gehoopt had te vinden in het werken aan dit stuk bleef echter uit. Hij bleef depressief en bezweek later dat jaar zelf aan een beroerte; het Zesde strijkkwartet werd postuum gepubliceerd.