Carolyn Sampson en Kristian Bezuidenhout: Mozart en meer

Dit concert legt de wortels bloot van een genre dat eigenlijk pas in de negentiende eeuw tot volle bloei zou komen: het lied met pianobegeleiding, ook wel aangeduid als het klavierlied. Natuurlijk werden er ook vóór de achttiende eeuw liederen gecomponeerd met begeleiding van akkoordinstrumenten – de luit, het klavecimbel – maar pas in de achttiende eeuw nam het genre een wat grotere vlucht.

De ontwikkeling van de piano speelde hierbij een belangrijke rol. Dit instrument was geschikter voor een grote huiskamer dan een klavecimbel en het was voor de rijke burgerij al vrij snel een statussymbool geworden. De piano was een nieuw instrument en wie er een kon betalen, én bespelen, genoot aanzien. Al snel werden er culturele bijeenkomsten in de eigen huiskamer georganiseerd, waarbij werd gemusiceerd en voorgedragen.

Het klavierlied vormde een belangrijke pijler van deze muzikaal-literaire salons, omdat in dit genre zowel het woord als de muziek een rol speelt.

De meest simpele gedaante van het klavierlied was die waarbij zanger en pianist één en dezelfde persoon waren. Die eenvoudige klavierliederen zijn in feite pianostukken waarbij de melodie in de rechterhand tevens de vocale partij is. Ze kunnen dus ook als instrumentale stukken worden uitgevoerd en zowel de vocale partij als de pianopartij stellen technisch geen hoge eisen.

De liederen zijn strofisch, dus verdeeld in coupletten waarin steeds dezelfde muziek op andere tekstregels klinkt. Deze oervorm werd echter al snel uitgebreid met voorspelen, tussenspelen en naspelen en de melodie van de vocale partij kwam steeds meer los van de rechterhand van de piano.

Gaandeweg werd het nodig om de functies van zanger en pianist van elkaar los te koppelen en hier ontstond het fenomeen van de liedbegeleiding. Het lied is altijd een kleinschalig genre geweest, maar dat wil niet zeggen dat componisten in hun liederen niet naar enorme hoogten konden stijgen. Dat bewezen bijvoorbeeld Franz ­Schubert en Robert Schumann met hun grote ­liedcycli.

Maar de liederen die we vandaag horen, zijn toch wel wat bescheidener van opzet. De liefde is het voornaamste onderwerp, zoals dat het geval is in alle vocale niet-religieuze muziek door de eeuwen heen. Alle bekende componisten van de tweede helft van de achttiende eeuw hebben zich met het genre bezig gehouden, maar we horen ook muziek van componisten die we nauwelijks kennen.

Herbing, Wolff en Fleischer

August Bernhard Valentin Herbing was organist in Magdeburg, maar hij componeerde naast kerkmuziek ook wereldlijke vocale muziek. Zijn Montan und Lalage, een als fabel verteld liefdesavontuur, zou je een heel vroeg voorbeeld kunnen noemen van een liedvorm die in de negentiende eeuw steeds geliefder werd: de ballade. De twee zettingen van An das Clavier die we vanavond horen, van Christian Michael Wolff en Friedrich Gottlob Fleischer, zijn veel reflectiever van aard.

Wolfgang Amadeus Mozarts ­liederen tonen een grote veelzijdigheid. De vier die we vanavond horen vertegenwoordigen elk een ander karakter van het lied, helemaal toegespitst op de tekst. Mozart kon in iedere tekst die hij op muziek zette al binnen een paar maten laten horen waar het met het personage uit de tekst naar toe moest. Dat lukte hem niet alleen in zijn opera’s maar ook binnen de beperkte tijdsduur van zijn liederen.

Das Lied der Trennung is treurig van toon. An Chloe is een lied in Italiaanse canzonetta-stijl, licht en eenvoudig. Maar in Als Luise die Briefe slaat Mozart vanaf de eerste maat al een hele andere toon aan: drama! Luise verbrandt immers de brieven van haar minnaar. Mozart kiest hier bewust voor de toonsoort c klein die hij ook in zijn opera’s reserveert voor de meest dramatische momenten.

Abendempfindung daarentegen is een in kalm tempo gezongen muzikale mijmering. Deze vier liederen dateren uit 1787, een voor Mozart heel succesvolle periode. Hij was als componist op de toppen van zijn kunnen. Hij organiseerde in Wenen concerten waarbij hij zelf solist was in zijn pianoconcerten en waar ook ruimte was voor kamermuziek en liederen. Hij speelde veel samen met Joseph Haydn die hem later aanraadde om, net als hij, in Londen te gaan werken. Wat Mozart overigens niet deed.

Haydn

Van Joseph Haydn klinken drie introverte liederen, gecomponeerd in 1781 en 1803, die in hun romantische inslag al naar Schubert vooruitwijzen. Maar met de cantate Arianna a Naxos zitten we in een hele andere wereld. Dit stuk heeft zijn wortels in de Italiaanse opera. Het verhaal van de op het eiland Naxos door haar echtgenoot Theseus achtergelaten Arianna is door uiteenlopende componisten behandeld, onder wie Claudio Monteverdi en Richard Strauss.

Haydns versie ging in 1791 in Londen in première. Solist was de castraat Gaspare Pacchierotti die, in de nadagen van het castratendom, nog triomfen vierde in de opera. Haydn zelf zat aan de piano bij deze eerste uitvoering. De bekendere orkest­versie van Arianna a Naxos dateert van enige jaren later. Het stuk is opgebouwd uit een aantal korte, in elkaar overlopende delen die de gemoedstoestanden van Arianna weergeven. Haydn heeft hier heel goed geluisterd naar hoe Christoph Willibald von Gluck te werk ging in zijn opera’s.

Klaviersonates

Carl Philipp Emanuel Bach heeft zowel op Mozart als op Haydn een grote invloed gehad. De Klaviersonate in e klein werd gepubliceerd in de omvangrijke collectie Clavier-­Sonaten für Kenner und Liebhaber die C.Ph.E. Bach aan het eind van zijn leven publiceerde. De componist liet zich in deze verzameling klaviermuziek niets meer gelegen liggen aan de conventies van zijn tijd.

Zo is deze sonate wel driedelig, zoals het toen hoorde, maar staat het laatste deel in een andere toonsoort dan het eerste. Normaal was juist dat het tweede deel in een afwijkende toonsoort stond. Met deze eigenzinnige opbouw, maar ook met zijn grillige compositiestijl, wijst de al in 1714 geboren vijfde zoon van Johann Sebastian Bach duidelijk de weg naar Ludwig van Beethoven.

Ook de sonate van Haydn die vanavond klinkt wijkt af van de norm. Er zijn slechts twee delen die beide een gematigd tempo hebben. Haydn schreef nog zo’n tweedelige sonate, en wel in de aan g klein verwante toonsoort Bes groot. Het vermoeden bestaat dat Hadydn deze twee sonates met elk twee delen had willen samenvoegen tot één vier­delige sonate. In elk geval zijn beide sonates stilistisch nauw verwant aan de klaviermuziek van C.Ph.E. Bach.