Carolyn Sampson en Joseph Middleton: de Schumanns in liederen en brieven

Op 12 september 1840 trouwt Clara Wieck met Robert Schumann. Het is de dag voordat zij, met 21 jaar, meerderjarig wordt. De trouwdatum is een welgeplaatste klap in het gezicht van Clara’s vader: Friedrich Wieck verzet zich jarenlang fel tegen het huwelijk, en niet alleen juridisch – hij dreigt op een goed moment zelfs Robert dood te zullen schieten. Uiteindelijk krijgen Robert en Clara van de rechter toestemming om in het huwelijk te treden.
Wiecks bittere tegenwerking lijkt de relatie van de twee geliefden alleen maar sterker te maken.

Uit hun vele brieven en dagboekaantekeningen komt het beeld naar voren van een zeer toegewijde verbintenis, die uiteindelijk in acht kinderen resulteert. Ook op artistiek vlak is de relatie vruchtbaar: Clara, een van de belangrijkste concertpianisten van de negentiende eeuw, voert veel van Roberts werken uit, en bovendien inspireren de twee elkaar tot het schrijven van, vooral, liederen en pianomuziek.

Een voorbeeld daarvan is Roberts Frauenliebe und -leben, van enkele maanden voor de trouwerij. In de cyclus, op teksten van Adalbert von Chamisso, bezingt een vrouw achtereenvolgens haar verliefdheid, haar verloving, het geluk van haar huwelijk, en uiteindelijk de verslagenheid over de dood van haar man. Het is daarmee, tragisch genoeg, een wonderlijk profetisch werk, een vooruitwijzing naar Roberts eigen vroegtijdige dood in 1856, op 46-jarige leeftijd.

Natuurlijk heeft het jonge paar daarvan nog geen vermoeden. Tijdens de wittebroodsweken schrijft Clara drie liederen, die ze haar kersverse echtgenoot met kerst cadeau doet. Robert moedigt haar geestdriftig aan te blijven componeren. Maar Clara is onzeker over haar kunnen; ze spreekt van ‘slechts zeer schamele pogingen… natuurlijk zonder enige waarde’. Toch geeft ze Robert in juni 1841 nog eens vier liederen, ditmaal voor zijn verjaardag. Het gaat om teksten van Friedrich Rückert, toepasselijk genoeg uit diens Liebesfrühling. Over deze composities is Robert zo enthousiast dat hij voorstelt gezamenlijk een liedbundel te publiceren zonder daarin te vermelden wie precies wat heeft geschreven. Tot haar grote verrassing regelt Robert nog voor Clara’s 22ste verjaardag dat de drukplaten gegraveerd zijn. Drie van de twaalf liederen, gepubliceerd onder hun beider namen, zijn van de hand van Clara: Er ist gekommen; Liebst du um Schönheit; en Warum willst du and’re fragen. Het zijn de populairste stukken uit de verzameling – veel muziekliefhebbers denken indertijd dat juist deze liederen door Robert geschreven zijn.

De moraal van haar tijd staat toe dat Clara intensief concerten blijft geven, maar niet dat ze haar echtgenoot ‘in de weg zit’

Het bescheiden succes spoort Clara aan om zo veel mogelijk te blijven componeren, al is daar amper tijd en gelegenheid voor, nu er kort achter elkaar, en na moeilijke zwangerschappen, twee kinderen zijn geboren. En de conservatieve, dubbelhartige Gutbürger-moraal van haar tijd staat wel toe dat Clara, als hoofdkostwinner, intensief concerten blijft geven, maar niet dat ze haar echtgenoot ‘in de weg zit’ bij diens slecht betaalde compositorische arbeid. Zo kan zij niet aan de piano werken wanneer Robert zich moet concentreren op zijn werk.

Toch publiceert Clara in 1844 een bundel met Sechs Lieder, opus 13, ditmaal geheel onder haar eigen naam. Een recensie prijst ze aan: ‘Tedere, edelmoedige uitstortingen van een gul hart, kalm en zonder opsmuk, maar even warm en oprecht opgevat als uitgedrukt: eenvoudig, helder en zonder pretentie.’ Dat is (bedoeld als) waardering voor de muziek, maar meer nog is het een beschrijving van negentiende-eeuwse idealen voor het huismoederschap, zoals ook al beschreven in Roberts Frauenliebe und -leben.

Het gaat er in ieder geval aan voorbij dat Clara Schumann een geheel eigen stem laat horen, gevormd door haar ruime ervaring als uitvoerend kunstenaar en haar gedegen muziektheoretische kennis: de begeleidingen zijn echt pianistisch, maar zelden makkelijk; de melodieën en harmonische vondsten zijn verrassend, maar staan altijd in dienst van de tekst. In de zich voorzichtig ontvouwende wijs van Der Mond kommt still gegangen spreidt het maanlicht zich langzaam over de wereld uit. In Liebeszauber herhaalt Clara de voorlaatste strofe, alsof het lied is afgelopen. Maar na een harmonische omslag wendt plots alsnog de dichter zich tot de toehoorder.

‘Er gaat niets boven het zelf creëren, al was het maar vanwege die uren waarin je jezelf vergeet, en alleen nog klank ademt.’

Doordat Robert regelmatig mentaal instort en door Clara’s doorlopende zwangerschappen en drukke concert­agenda komt zij steeds minder tot componeren. In 1853 voltooit ze nog een bundel met zes liederen, opus 23 (de dichter, Hermann Rollett, leest erover in de krant en neemt meteen aan dat Robert de componist moet zijn). Het speel- en componeerplezier spatten van deze liederen af, zoals in de rollende begeleiding van An einem lichten Morgen, en in het uitbundige O Lust, o Lust. Clara zelf schrijft over het componeren ervan: ‘Er gaat toch niets boven het zelf creëren, al was het maar vanwege die uren waarin je jezelf vergeet, en alleen nog klank ademt.’ Toch blijft Clara afhankelijk van de goedkeuring van haar man, en overwint ze nooit haar onzekerheid als het om componeren gaat: ‘Het is nog geen enkele vrouw ooit gelukt, en waarom zou ik het dan kunnen?’

Kort na publicatie van deze laatste bundel overlijdt Robert, na een verblijf van twee jaar in een sanatorium. Clara Schumann stort zich op haar werk als concertpianiste en als voorvechtster van Roberts nagelaten oeuvre. Het is het einde van Clara Schumann als componist.