CARDUCCI KWARTET MET HUANG RUO EN BEETHOVEN

Tekst: Liesbeth Houtman

Felix Mendelssohn schreef zijn Zesde strijkkwartet in f klein, opus 80 als ‘requiem’ voor zijn zus Fanny. Zij overleed in mei 1847 plotseling nadat zij tijdens een repetitie van Mendelssohns cantate Die erste Walpurgisnacht achter de piano onwel was geworden.

Toen Mendelssohn het verschrikkelijke nieuws vernam viel hij bewusteloos neer. Terwijl Fanny werd begraven lag hij doodziek in bed. Pas tegen de zomer voelde hij zich voldoende hersteld en reisde hij met zijn gezin naar Zwitserland om weer een beetje op adem te komen.

Zijn neerslachtige gevoelens verwerkte hij in dit strijkkwartet. Met zijn rusteloos voortgaande beweging en schrijnende thematiek is deze ‘zielskreet in klanken’ het meest ontroerende en indringende werk uit Mendelssohns hele oeuvre.

Zelfs het scherzo, bij Mendelssohn altijd vol lichtvoetigheid, is loodzwaar door de heftige syncopen. Met Beethovens opus 95, het ‘Quartetto serioso’, deelt het werk de toonsoort f klein. Het aangrijpende Adagio lijkt bovendien geënt op het langzame deel uit Beethovens opus 59 nr. 1 (‘een treurwilg of acacia op het graf van mijn broer’, noteerde Beethoven boven de schets). 

Het Zesde strijkkwartet is Mendelssohns laatste compositie van betekenis. Op 4 november 1847 overleed hij, nog maar 38 jaar oud, aan een beroerte, op van verdriet om het verlies zijn geliefde zuster. Precies een jaar later klonk in Leipzig de première van het kwartet met de beroemde violist Joseph Joachim. Zo werd het ‘requiem voor Fanny’ ook een in memoriam voor Mendelssohn zelf.

Tekst: Thea Derks

De Chinees-Amerikaanse composer-in-residence van Het Concertgebouw Huang Ruo componeerde zijn The Flag Project voor het Carducci Kwartet, dat het in maart 2009 in première bracht in Carnegie Hall in New York. Net als in zijn andere werken verbindt dit strijkkwartet Aziatische en westerse thematiek en compositietechnieken. De vier strijkers bespelen ook Tibetaanse vingercimbaaltjes.

Huang Ruo werd geïnspireerd door de kleurrijke Tibetaanse gebedsvlaggen die in slingers zijn opgehangen op bergpassen, tempels en rotspunten in de Himalaya. Ze zijn bedrukt met mantra’s en gebeden, in de hoop dat deze door het wapperen van de wind opstijgen naar de goden en voorspoed brengen aan de omgeving en zijn bewoners. Elk van de drie titelloze delen verbeeldt een andere manier van fladderen.

In het eerste deel lijkt het windstil. Rustige, langgerekte, soms licht trillende noten worden begeleid door zacht tinkelende belletjes. Dan barst een onweer los, met laag grommende strijkers en driftig tegen elkaar slaande cimbaaltjes. 

Het tweede deel opent met etherische klanken van met de stok aangestreken cimbalen. Het zachte suizen roept een gevoel op van uitgestrektheid en leegte. Dit wordt doorbroken door knisperende pizzicato’s en fel aangezette, gebogen strijkersklanken, die herinneren aan het geluid van de zheng, een Chinese plankciter. Even horen we een vlucht opgeschrikte vogels, waarna het enigmatische zuchten terugkeert.

Het kwartet eindigt met een opzwepende finale, met schijnbaar driftig zoemende bijen. Uit een basis van snel herhaalde, aan minimal music verwante ritmische patronen flakkeren korte melodietjes op, die zowel associaties oproepen met Chinese als met Schotse volksmuziek. ‘Zeer meeslepend’, concludeerde een criticus.

Tekst: Liesbeth Houtman

Ludwig van Beethovens drie strijkkwartetten opus 59 vormen tezamen een monument uit zijn middenperiode. De werken zijn wat stijl en thematiek betreft zo nauw met elkaar verbonden dat zij één machtige compositie lijken te zijn. Beethoven schreef de kwartetten in opdracht van de Russische graaf Razoemovski, die zich als ambassadeur van zijn land in Wenen had gevestigd.

Niet zijn politieke tact, maar zijn buitenissige levensstijl bezorgde deze kleurrijke levensgenieter een reputatie in diplomatieke kringen. Muziek was zijn grote passie, en als amateurviolist had hij nog samen met Haydn diens strijkkwartetten gespeeld (Haydn op eerste viool, Razoemovski op tweede viool). Van de drie kwartetten is het Strijkkwartet in C groot, opus 59 nr. 3, het lichtvoetigst van karakter.

In het Andante met zijn wiegende zesacht­stenmaat roept Beethoven de sfeer op van een ­Slavische romance: ongetwijfeld een knipoog naar zijn opdrachtgever. Maar ook Mozart wordt in dit kwartet geëerd. De ‘zwevende harmonie’ van de langzame ­inleiding tot het openingsdeel roept onmiddellijk Mozarts ‘Dissonantenkwartet’ in herinnering, terwijl het laatste deel, een vrij opgevatte en meesterlijk geconstrueerde fuga, doet denken aan de finale van diens ‘Jupitersymfonie’.

Al in Beethovens tijd werd dit kwartet herkend als het meest toegankelijke van de drie. Zo schreef de Allgemeine Musikalische Zeitung in 1807: ‘De drie nieuwe, lange en moeilijke Beethoven-strijkkwartetten trekken de aandacht van alle kenners. Ze zijn diep van conceptie en uitstekend opgebouwd, maar ze zijn niet gemakkelijk te begrijpen – met uitzondering van het derde kwartet in C groot dat intelligente muziekminnaars wel moet bevallen vanwege de originaliteit en de melodische en harmonische kracht.’