Capuçon, Caussé en Hagen: Beethoven en Mozart

‘In deze stad zal men maar weinig huizen vinden, waar niet iedere avond deze of gene familie zich vermaakt met een strijkkwartet, trio of een klaviersonate.’ Zo stond het in de Wiener Theater Almanach van 1794. En wie vulde zoal de lessenaars?

Ludwig van Beethoven koos voor zijn eerste Weense muziekuitgaven expres kamermuziek. Dat was toen hij tweeëntwintig jaar oud vanuit Bonn in 1792 in Wenen arriveerde en als eerste zijn Pianotrio’s, opus 1 publiceerde. Vijf jaar later deed hij met zijn Strijktrio’s, opus 9 opnieuw een gooi naar de wereld van het huiselijk musiceren op hoog niveau.

Zo bereidde hij zich voor op het grote werk, op de symfonie, waarvan Joseph Haydn destijds zijn laatste proeven afleverde. Dacht hij misschien ook aan een symfonie bij het derde trio van de serie, het Strijktrio in c klein? Dat barst met rusteloze vlagen van een duister c klein haast uit zijn voegen.

Een unisono motief van vier noten sleurt de muziek het drama binnen en blaast verderop ook de doorwerking ongeduldig in de nek. Na de herhaling van doorwerking en reprise sluit een gespierde coda het eerste deel af. Over deel twee, Adagio con espressione, hangt een sluier van somberheid en melancholie.

Het lijkt of de oude Haydn hier terugkijkt op zijn leven: ‘Hin ist alle meine Kraft, alt und schwach bin ich.’ Klinken hier innerlijke strijd en twijfel en een kreet in de verte? Aan het eind is er rust. In het korte Scherzo jaagt Beethoven zijn noten zo op dat scherts eerder kramp wordt. Alleen het middengedeelte doet gemoedelijk aan. Opnieuw een gestresste hartenklop drijft het tomeloze slotrondo aan. Het begint als een tijger die zijn prooi bespringt, maar eindigt alsof er niets gebeurd is, zo zacht. 

‘Hier beleefde ik de gelukkigste muzikale uren van mijn leven. Deze kleine man en grote meester gaf twee improvisaties ten gehore op een pianoforte met pedaal, zo prachtig! zo prachtig! dat ik helemaal buiten mezelf was. Hij vervlocht de moeilijkste passages met de mooiste thema’s. Zijn vrouw sneed ganzenveren bij voor de kopiist, een leerling was aan het componeren, een vierjarig jongetje liep in de tuin en zong recitatieven, kortom, alles rondom deze schitterende man was muziek!’

Dat schreef de Deense acteur Joachim Preisler na een zondagse visite aan Wolfgang Amadeus Mozart in Wenen in augustus 1788. Twee weken eerder, op 10 augustus, had Mozart de laatste hand gelegd aan een symfonie waarin hij ‘de moeilijkste passages had vervlochten met de mooiste thema’s’. Het was de laatste en meest complexe symfonie die hij ooit schreef, de Symfonie nr. 41 in C groot, KV 551, ‘Jupiter’.

In de schaduw van dit werk en te midden van de financiële misère en existentiële twijfel waarin hij toen leefde, schreef Mozart voor zijn belangrijkste geldschieter en mede-vrijmetselaar Michael Puchberg zijn verbluffend mooie Trio in Es groot, KV 563. 

Afgezien van de folkloristische galante menuetten ontstijgt dit zesdelige werk het onderhoudende divertimento-genre. Zoals in het eerste deel met zijn labyrint van fugatische thema-inzetten of in het nobele, diepzinnige en zelfs smartelijke langzame deel, dat het goed had kunnen doen in Symfonie nr. 39 in dezelfde toonsoort. En dat alles voor slechts drie strijkers!