Cappella Amsterdam & Orkest van de Achttiende Eeuw: Mozarts Requiem en Andriessen

Na de dood op 13 augustus 2014 van Frans Brüggen, dirigent en artistiek geweten van het Orkest van de Achttiende Eeuw, besloot het orkest een oude wens van hem in vervulling te laten gaan: een nieuw stuk van Louis Andriessen, met wie Brüggen levenslang bevriend was. Sinds de jaren zestig had Andriessen een aantal werken geschreven voor blokfluitvirtuoos Brüggen. De vrienden vonden elkaar ook in het streven naar een nieuw muziekbestel, waarin ruimte is voor andere genres naast het traditionele, van ro­mantiek doordesemde symfonische repertoire.

Met May, naar Mei van Herman Gorter (1864-1927), eerde Andriessen de musicus die voor de oude muziek eenzelfde emancipatoire betekenis heeft gehad als hijzelf voor de hedendaagse muziek. De bezetting was zelfs voor de gelouterde componist een avontuur. Zelden schreef hij voor een ensemble zonder de voor hem zo vertrouwde klankbronnen als basgitaar, saxofoon en tweevoudig piano – laat staan voor een bezetting van louter authentieke instrumenten. En hoewel Andriessens werkenlijst een veelvoud aan vocale werken omvat, betreft dat altijd kleine ensembles van solostemmen. Dus ook de inzet van het 24 zangers omvattende Cappella Amsterdam was een novum.

Uit de ruim 4381 dichtregels die Mei omvat, heeft Andriessen een selectie van tachtig regels gemaakt. Hij heeft geput uit het eerste deel, waarin de ik-figuur het meisje Mei ontmoet, en uit het derde deel, waarin Mei – net als eerder haar zuster April – overlijdt. Ze wordt begraven, en “toen speelden eerst de gnomen op hun trom / En toen de elven op hunne cymbalen”. De vele zintuigelijke verwijzingen naar muziek, klank en geluid droegen ertoe bij dat Andriessen zich tot dit vers voelde aangetrokken. Het precieze taalgebruik van Gorter correspondeert bovendien met Andriessens wens in een geserreerde vorm uitdrukking te geven aan gevoelens van liefde, dood en verlies. Treffend is ook de symboliek van het voorjaar dat sterft, waarin zich een analogie aftekent met de vriendschap tussen Andriessen en Brüggen in de lente van hun leven.

De toonzetting van May (het gedicht is vertaald met het oog op het internationale werkterrein van het Orkest van de Achttiende Eeuw) is typerend voor een componist in de nadagen van zijn leven: gecondenseerd, teruggebracht tot de essentie – een staat van bewustzijn zoals we die herkennen bij de late Beethoven of de late Bartók. May zou Andriessens laatste compositie blijken; hij overleed op 1 juli 2021. Martijn Padding voltooide de instrumentatie. Een afwisseling van tutti, duetten en soli vormt de hartslag van het stuk. In dramatisch opzicht valt het contrast op tussen de modale, vaak ingehouden koor­passages en de chromatische orkestrale uitbarstingen, waarmee Andriessen de harmonische spanning geraffineerd opdrijft. Er doen zich geen verwijzingen voor naar de traditionele Latijnse dodenmis, maar allerhande (buis)klokken en het zelden gebruikte ‘Klavier Glocken­spiel’ verkondigen het ‘memento mori’, dat eigen is aan een requiem. Meteen in het begin van May schiet de schim van Frans Brüggen voorbij in een drie maten durende blokfluitsolo.

Jacqueline Oskamp werkt aan een biografie over Louis Andriessen. Deze zal in 2025 verschijnen. Een uitgebreidere versie van deze toelichting verscheen bij de NTR ZaterdagMatinee van 5 december 2020, waar May – zonder live publiek – zijn wereld­première beleefde.

Farewell is een cadeau voor Sieuwert Verster, bij zijn afscheid van het Orkest van de Achttiende Eeuw – aan de wieg waarvan hij heeft gestaan en waarvan hij ruim veertig jaar directeur is geweest. Martijn Padding kreeg de compositieopdracht, die werd ondersteund door het Fonds Podiumkunsten. Padding: ‘Sieuwert Verster was decennia lang met Frans Brüggen [1934-2014, red.] het middelpunt van het orkest. Daarnaast bemoeit hij zich op geheel eigen wijze met allerlei zaken die hem in het muziek­leven voor de voeten komen. Hij becommentarieert, enthousiasmeert, maakt documentaires, is platenbaas, toont zich al jaren een uitgesproken aanjager van alle mogelijke denkbare projecten en heeft daarbij een uitgesproken liefde voor hedendaagse muziek. Net als Frans Brüggen weet hij dat we Beethoven alleen maar kunnen blijven begrijpen door met levende componisten te werken. Kortom, Sieuwert Verster is een van meest markante personen uit het Nederlands muziekleven van de afgelopen decennia.’

Over zijn nieuwe werk zegt Padding: ‘De orkestbezetting van Farewell is die van een gemiddelde Haydn-symfonie met de strijkersgroep en pauken als basis. De houtblazers en de koperblazers (trompetten en hoorns) spelen, zoals gebruikelijk, in paren. Ongewoon is dat de paukenist tevens een timpano piccolo bespeelt, een minipauk, waarmee het werk opent en die af en toe de kop opsteekt en een heel licht en transparant timbre produceert. Het stuk volgt geen narratief of programma. Het is een eendelig werk dat zich langs een traject van koraalformules, contrapuntische passages en trompetcantilenes naar het einde toe intensiveert.

Het componeren van Farewell vond plaats in een tijd waarin al veel afscheid is genomen – van vrienden, en misschien ook wel van een stijl en een opvatting over kunst. Daarom wordt tegen het slot door middel van een korte cadens voor het koper een saluut gebracht aan de Volharding-achtige bravoure uit de jaren tachtig, de periode dat Louis Andriessen en Frans Brüggen samen op de bres stonden voor een opwindende muzikale wereld. In Farewell komt steeds één ritmisch motief terug dat ten grondslag ligt aan de hele compositie. Een korte en een lange noot: Sieu-wert…, Sieu-wert…, Sieu-wert…’

Tijdens zijn laatste jaren in Wenen schreef Wolfgang Amadeus Mozart slechts drie liturgische werken: het korte Ave verum corpus en twee onvoltooide meesterwerken: de Mis in c klein, KV 427 en het Requiem. Het merendeel van zijn kerkelijke oeuvre ontstond tijdens zijn jeugd in het conservatieve katholieke Salzburg. Het Requiem uit 1791 staat stilistisch ver af van deze vroegere kerkmuziek. Niet enkel de met mysterie omgeven ontstaansgeschiedenis en de onvoltooid gebleven partituur maken dat er van dit werk een bijzondere aantrekkingskracht uitgaat.

In zijn dodenmis bereikt Mozart een gelijkmatige synthese tussen de Italiaanse expressiviteit van zijn opera’s en de conventionele polyfone stijlprincipes van de achttiende-eeuwse kerkmuziek. Eén van de vele bijzonderheden aan dit requiem is dat dit werk veel minder in de liturgie dan op de concertpodia thuishoort.

De talloze commentaren en toelichtingen die aan Mozarts Requiem zijn gewijd, vertonen wezenlijke tegenstrijdigheden waardoor de grens tussen historische authenticiteit en fictie danig vertroebeld is geraakt. Dit is grotendeels te wijten aan de onvolledigheid, anekdotiek, onjuiste chronologie of partijdigheid van de vroegste biografen (van wie hoogstwaarschijnlijk niemand Mozart persoonlijk heeft gekend). De gegevens die uit de vele uiteenlopende puzzelstukken betrouwbaar kunnen worden geacht, laten zich als volgt samenvatten.

Midden juli 1791 laat graaf Franz Wals­egg-­Stuppach Mozart een anonieme opdracht bezorgen voor het schrijven van een requiemmis. De graaf bestelt de compositie als eerbetoon aan zijn recent overleden echtgenote. Mozart ziet een kans om na lange tijd weer een groots sacraal werk te schrijven. Het voorschot van 50 dukaten, de helft van de afgesproken vergoeding, is meer dan welkom. Later onderzoek heeft uitgewezen dat de veronderstelde ‘sinistere, in het zwart geklede boodschapper’ Anton von Leitgeb is geweest, cellist in dienst van graaf Wals­egg. Mozart gaat diezelfde zomer nog aan de slag. Niets wijst op dat moment op een onrustwekkende gezondheidstoestand.

Zijn werkzaamheden worden niettemin al snel onderbroken door twee operaprojecten: Die Zauberflöte, KV 620 en La clemenza di Tito, KV 621 (voor de kroning van Leopold II in Praag), en ook nog door het Klarinetconcert, KV 622 en Eine kleine Freimaurerkantate, KV 623. Eind november wordt Mozart ernstig ziek. Hij moet het bed houden en begint nu obsessief aan zijn Requiem verder te werken. Sophie Haibler, de jongste zus van Mozarts vrouw Constanze, getuigt later hoe Mozart tijdens zijn laatste uren met de partituur op zijn ziekbed aanwijzingen gaf aan zijn leerling Franz Xaver Süssmayr. Mozart sterft kort na middernacht op 5 decem­ber. Het Requiem blijft onvoltooid achter. Het manuscript eindigt na de eerste acht maten van het Lacrimosa.

Constanze vraagt verschillende kandidaten de compositie af te maken. Uiteindelijk voltooit Süssmayr – hij was niet de eerste keus – de partituur. Hij voorziet twee kopieën, één voor Wenen en één voor uitgeverij Breitkopf & Härtel in Leipzig. Pas nadien, tegen de afspraak, ontvangt graaf Walsegg ‘zijn’ kopie – dus nooit Mozarts oorspronkelijke manuscript. Hij schrijft alle partijen over en tekent met zijn eigen naam. Hij dirigeert zelf de eerste publieke uitvoering van Mozarts doden­mis in de Neuklosterkirche van Wiener Neustadt op 14 december 1793, tijdens een herdenkingsmis voor zijn overleden vrouw, en nadien nog een laatste keer op 14 februari 1794, op de sterfdag van de gravin. Tot op vandaag is het onmogelijk uit te maken in hoeverre Mozarts ideeën effectief doorsijpelden in Süssmayrs voltooiing. Ondanks de kritiek op diens persoonlijke aandeel en nog meer op zijn orkestratie, heeft een religieus werk van die omvang zelden zo’n blijvende fascinatie teweeggebracht.

Eerste en laatste uitvoering

Het Concertgebouworkest voerde Mozarts Requiem voor het eerst uit op 24 maart 1899 in de Stadsgehoorzaal in Leiden onder Daniël de Lange. Op 17 maart 1900 klonk de eerste uitvoering in Het Concertgebouw met Willem Mengelberg. De laatste uitvoering was op 24 maart 2017 onder leiding van Thomas Hengelbrock.