Canto Ostinato voor vier vleugels

Muziek voor graalzoekers
De muziek van de in november 2012 op negenentachtigjarige leeftijd overleden Bergense componist Simeon ten Holt heeft voor veel luisteraars een haast rituele functie. Van deze muziek gaat een hypnotiserende zuigkracht uit; verschuivende klankperspectieven brengen de luisteraar van het ene coulissenlandschap naar het andere. Constante factor is de tonaliteit, of op zijn minst een sterke herinnering daaraan. Hoe kwam Ten Holt aan deze onvervreemdbare eigen stijl? En hoe komt het dat zoveel luisteraars zo’n sterke band hebben opgebouwd met zijn muziek? Om hier meer over te weten leggen we de loep op de ontvangst en ontstaans­geschiedenis van zijn ‘oerstuk’, Canto ­ostinato, hier uitgevoerd in de oorspronkelijke versie voor vier vleugels.

Talloze canto-varianten
Canto op vier piano’s, Canto op twee piano’s, Canto op één piano. Canto op acht cello’s, Canto met marimba, harp, kistorgel of carillon. Canto variërend in lengte van een uur tot een etmaal, Canto met een draaiende derwisj, of met een vj, of een simultaanschilder, of een groep hiphopdansers, of met een smeltend blok ijs op het podium. Canto in concertzalen, kerken, stationshallen, op pleinen en het strand. Canto bij het mediteren, bij het minnekozen en bij het baren. Canto in de operatiekamer, bij stervensbegeleidingen, bij uitvaarten en bij rouwverwerking. Wanhopige zielen die dankzij Canto het leven opnieuw omarmen, ongelukkige gehuwden die door Canto besluiten te scheiden. Canto als verklanking van verkeersvraagstukken, Canto als tatoeage op de bovenarm....

Ja, die laatste twee gevallen van bovenstaande uit het leven gegrepen Canto-manifestaties zijn wel heel opmerkelijke toepassingen van Canto ostinato. Beide passeren in de film Over Canto (2011) van documentairemaker Ramón Gieling, waarin negen mensen vertellen over de beslissende invloed van Canto ostinato op hun persoonlijke leven. Eén van hen, een wetenschapper, ontdekte in het organische samenspel van de vier pianisten dezelfde wetmatigheden als bij in- en uitvoegende verkeersdeelnemers op een rotonde. Een ander, een ex-dj, liet een passage uit Canto op zijn bovenarm tatoeëren, ter nagedachtenis aan zijn overleden moeder met wie hij talloze malen naar het stuk had geluisterd.

Heilige graal
Iedereen koestert zo zijn eigen Canto, inclusief de luisteraars die het stuk verwerpen vanwege de toegankelijke – volgens sommigen kitscherige – harmonische taal of de schier eindeloos herhalende secties waarin het soms lijkt alsof de naald in de groef van een grammofoonplaat is blijven hangen. In een interview voor De Wereld Draait Door opperde Ramón Gieling dat het stuk te vergelijken is met een Heilige Graal waar evenveel wegen naartoe leiden als er luisteraars zijn. En zoals het hoort bij een echte graal, blijft de allerlaatste deur naar het mysterie gesloten. Niemand bezit de sleutel van die deur, zelfs Ten Holt niet. In een uitgebreid interview met Wilma de Rek verklaarde de componist meerdere malen dat zijn muziek zich voltrekt volgens haar eigen wetten: ‘Als kunstenaar stel je je dienstbaar op ten opzichte van een proces dat op een goed ogenblik zichzelf dicteert. Waarom is mijn muziek goed: omdat ze niet luistert naar wat ik wil, maar naar wat ze zelf wil.’

Tijd wordt ruimte
Canto ostinato, geschreven met gebruikmaking van traditionele drieklanken, speelt een beproefd spel met de harmonische wetten van spanning en ontspanning. Tot zo ver is er niets nieuws onder de zon. Karakteristiek voor Canto is de open vorm die de musici de vrijheid geeft om de afzonderlijke cyclische secties zo vaak te herhalen als ze zelf willen. Door het oprekken van de tijd vinden er binnen de secties boeiende psycho-akoestische metamorfoses plaats. Onverwachte accenten en melodielijnen komen aan de oppervlakte, naar oplossing hunkerende harmonieën transformeren tot op zichzelf staande en in zichzelf berustende klankobjecten. Of zoals Ten Holt zegt: ‘Tijd wordt ruimte waarin het muzikale object gaat zweven.’ Dit is geen tonale muziek in de traditionele zin, dit is, in de woorden van Ten Holt, ‘tonaliteit na de dood van de tonaliteit.’ De dichter H.C. ten Berge, ten tijde van het ontstaan van Canto een goede vriend van en klankbord voor Ten Holt, vraagt zich af in zijn indringende Negen opmerkingen over Canto ostinato: ‘Ligt het aan de traditionele oorsprong van de tonale, harmoniërende akkoorden en melodische motieven, die de luisteraar – moe geworden van een eeuw vol experimenten, stijlbreuken, klanken zonder geschiedenis, zwevende ideeën, constellaties zonder kern – doen opveren alsof hier een in ons verborgen en vergeten snaar getroffen wordt?’

Ademhaling
Waar was Ten Holt toen de tonaliteit dood was verklaard? Als min of meer autodidact componist – in zijn jonge jaren had hij les bij de Bergense componist Jakob van Domselaer, na de oorlog volgde hij in Parijs enkele groepslessen bij Arthur Honegger en Darius Milhaud – zocht Ten Holt langs een grillig traject naar zijn eigen muzikale waarheden. Beïnvloed door het naoorlogse serialisme boog hij zich over muziek-mathematische materie in het Utrechtse Instituut voor Sonologie. ‘Als ik in de spiegel keek, zag ik de tevreden grimas van een man die wilde onderzoeken hoe het was om met eendimensionaliteit te leven (...)’, zo zegt hij in zijn autobiografie over die Utrechtse periode. Maar het zou niet lang duren of de spiegel vertoonde barsten onder druk van andere dimensies, mede veroorzaakt door het spanningsveld tussen zijn kluizenaarlijke levensstijl en het muzisch vrouwvolk dat zich dan weer nabij, dan weer ‘aan de horizon’ bevond. 
Achteraf kenschetste Ten Holt zijn atonale fase tussen pakweg 1963 en 1973 als ‘de vriesnacht, de artistieke winter’ die noodzakelijk was voor zijn ontwikkeling als mens en componist. Met de eerste Canto-schetsen deden intuïtie en sensualiteit hun intrede in zijn muziek. Dat bracht een muzikale ademhaling op gang die voort zou duren in zijn latere composities met een vergelijkbare opzet, zoals Horizon, Lemniscaat, Incantatie en Palimpsest. Deze muzikale ademhaling blijkt bij velen een snaar te raken. De vele dieppersoonlijke dankbetuigingen die Ten Holt van luisteraars ontving, leveren hiervoor het bewijs. Zelf bleef hij er – althans uiterlijk – tamelijk nuchter onder: ‘Ik kwam eens een jongen tegen, hier in het dorp, met een kind op zijn schouder. En die zei: “Dit kind hebben we gemaakt op Canto ostinato.” Dat vind ik dan wel aardig.’

Saskia Törnqvist