Canto ostinato op vier vleugels met o.a. Jeroen en Sandra van Veen

Het zou in Nederland weleens de meest geliefde naoorlogse compositie kunnen zijn, ­Simeon ten Holts Canto ostinato uit de jaren zeventig van de vorige eeuw. Doorgaans gespeeld op een aantal vleugels is het stuk elk jaar wel een aantal keren te horen. Het is niet alleen populair in reguliere concerten. Ook in een context van ontspanning vindt het gretig aftrek, zoals bij yoga-concerten waarin luisteraars met geloken ogen de klanken als aan- en afrollende golven over zich heen laten spoelen.

Canto ostinato betekende voor Ten Holt een afscheid van de seriële compositietechniek die hij sinds het begin van de jaren zestig gehanteerd had. Het is een bezwerend stuk, vol herhalingen. De akkoorden golven op en neer in een elegante dans die voortgestuwd wordt door een onregelmatig ritme van vijf tellen in een maat. Daardoor lijkt het alsof de muziek telkens naar voren wil stappen. De hoofd­melodie wordt soms op de hielen gezeten door vleugel­spelers op de andere instrumenten – het gevolg is een duizelingwekkende echo die in de oren werkt als een ­equivalent van dubbelzien.

De Canto bestaat uit 106 korte secties van uiteenlopend karak­ter. Sommige hebben gebonden noten, andere worden met een krachtig staccato gespeeld. Accenten binnen een sectie kunnen verschuiven, waardoor het dansante karakter even stokt, waarna vloeiende bewegingen weer de overhand krijgen. Elke sectie kan een aantal keren herhaald worden. De spelers bepalen de overgang naar de volgende sectie door middel van onderlinge signalen.

Met al die herhalingen kunnen spelers een uitvoering van het stuk ­oprekken zolang ze willen. Zo nu en dan is er een soort refrein te horen. Het is een punt van herkenning in die zee van noten, een houvast in een almaar doorgaande beweging. Uiteindelijk komen de almaar voortrollende golven zonder waarschuwing tot een abrupt einde. Het ene moment zit de luisteraar midden in de doorgaande kabbelingen, het volgende moment is het alsof je wakker schrikt uit een diepe slaap.

De indruk van een ononderbroken deinen roept onwillekeurig het beeld op van de zee. Het lijkt voor de hand te liggen dat Ten Holt zich liet inspireren door de Noordzee, waar hij niet ver vandaan woonde (in Bergen). Toch rept hij daar zelf met geen woord over. Wel heeft hij het idee van een beweging waar geen einde aan lijkt te komen vervat in de titel van het stuk, dat hij oorspronkelijk zelfs Perpetuum noemde. Pas een paar maanden voor de première in 1979 veranderde hij de titel in Canto ostinato. Het tweede deel van die naam kan verwijzen naar de herhalingen van de secties, maar ook naar de koppigheid waarmee de motieven en de ritmiek door de hele compositie geweven zijn. Er is niets dat ze kan wegvagen, steeds steken ze de kop weer op.

Niet minimaal

Vanwege de herhalingen, het ‘tonale’ karakter en de duur van de uitvoering werd de Canto al snel ingedeeld bij de minimal music. Dat zag Ten Holt zelf ook in, getuige de inleiding die hij bij de partituur schreef. ‘Canto ostinato heeft geen haast en met het wezen van de zogenaamde minimal music heeft het gemeen dat er niet over tijdsduur gesproken kan worden.’

Een vergelijking met Terry Riley’s baanbrekende compositie In C uit 1964 is al gauw gemaakt. Riley werkte met cellen van motieven als bouwstenen, die in volgorde gespeeld moesten worden, met herhalingen waar de musici ter plekke over kunnen beslissen. Maar waar Riley de bezetting volkomen vrij laat, verwacht Ten Holt dat zijn compositie op toetsinstrumenten gespeeld wordt. In C heeft bovendien een onveranderlijke puls, terwijl Canto ostinato door de wisselende accenten ritmisch opener klinkt.

Ten Holt gebruikte in de Canto geen van de technieken die de pioniers van de minimal music toepasten. Dus geen faseverschuivingen, zoals bij Steve Reich. Geen verschuivende metrums en snelle opeenvolgingen van gebroken akkoorden, waaraan de muziek van Philip Glass te herkennen is. Het is geen afstandelijke muziek die een van tevoren bepaald proces doorloopt. De Canto wijkt juist van de vroege minimal music af doordat er een duidelijke progressie in de muziek doorklinkt. Bovendien zijn de ­akkoordenschema’s die Ten Holt schreef soms bijna schaamteloos romantisch. Onverwachte momenten van frictie in de samenklanken lossen al snel weer op naar meer conventionele harmonieën. Dat komt de toegankelijkheid, en daarmee de populariteit, ontegenzeggelijk ten goede.