Calefax Rietkwintet: Bachs Die Kunst der Fuge

tekst: Alban Wesly & Raaf Hekkema

Calefax en Bach

Calefax heeft Johann Sebastian Bach leren kennen door het bestuderen van Die Kunst der Fuge. Van 1991 tot 2000 werkten we gestaag aan het begrijpen en leren uitvoeren van de doorwrochte contrapuntische vlechtwerken van de veertien fuga’s en vier canons, met hulp van erkende barokspecialisten als Frans Brüggen, Kees van Houten en Barthold Kuijken.

Het bleek een goede keuze. Nadien snapten we niet alleen dit werk van Bach beter, maar ook zijn andere muziek, muziek van zijn tijdgenoten en contrapuntische muziek uit andere stijlperioden. In 2000 kwam het tot een cd. 

‘De KdF’ was ook voor Bach een stap in het verleden, het is muziek die refereert aan de vervlogen tijden van de Renaissance. In 2004 leerden we zijn Goldbergvariaties kennen – een heel ander verhaal; niet in het sombere d klein, maar in een optimistisch G groot, extreem afwisselend en virtuoos van karakter.

Waar de resulterende partijen van Die Kunst der Fuge in de Barok geschreven hadden kunnen zijn, was van meet af aan duidelijk dat voor dit werk uit een ander vaatje getapt diende te worden; de complexe stemvoering vroeg om een bijkans impressionistische benadering van het arrangement, waardoor ieder van ons instrumentaal tot de bodem moest gaan. In 2012 brachten we de opnames van de Goldbergvariaties uit op cd. 

Dierbaar

Aan geen muziekstuk heeft Calefax zo lang en grondig gewerkt als aan Die Kunst der Fuge. Vanaf 1994 hebben wij op ­verschillende concerten gedeeltes uitgevoerd, maar het heeft tot 1999 geduurd voor wij een integrale uitvoering programmeerden.

In al die jaren is ‘de KdF’ ons steeds dierbaarder geworden en leerden we haar beter spelen. Bovendien werd de instrumentatie veelvuldig verfijnd zodat er ten slotte door vijf muzikanten in totaal tien instrumenten worden bespeeld.

Maar ook werd ons duidelijk wat een ­beladen stuk het voor sommigen is en dat er in kringen van musici en musicologen al decennialang gediscussieerd wordt over bijvoorbeeld wat de bedoelde volgorde van de delen is, waarom Bach geen instrumentatie voorschreef en wat dat betekent, waarom hij de fuga’s op vier balken noteerde en waarom de laatste juist weer niet, of de tekst van het handschrift dan wel die van de eerste uitgave gevolgd moet worden, of bij een ensemble-uitvoering de stemvoering moet worden aangepast, waarom hij de veertiende fuga niet voltooide, en of die er eigenlijk misschien helemaal niet bij hoort.

Het kennismaken met deze en nog vele andere (onbeantwoorde) vragen was weliswaar heel interessant, maar dreigde het spelen van Die Kunst der Fuge tot een steeds minder spontane aangelegenheid te maken.

Schilderij

Een verlichtende ervaring was daarom het bekijken van het schilderij Contrapunctus XIV van de Nederlandse schilder Pascal Möhlmann. We zien Bach tegen een achtergrond van veertien gouden strepen zeer oplettend kijken of luisteren. In zijn rechterhand houdt hij een vel muziekpapier vast met wat een mogelijk slot van de onvoltooide veertiende fuga (‘contrapunctus’) had kunnen zijn.

Maar dat we naar Bach kijken dringt pas na een tijdje door, want ruim 250 jaar na het bekende portret van Hausmann heeft hij eindelijk zijn pruik afgezet. We zien een mens! Een gezette man met lichte stoppels die in zijn vak nou eenmaal net iets beter was dan zelfs zijn meest geniale collega’s. De menselijkheid van dit portret versterkte onze wens om Bach toch vooral niet te veroordelen tot een ongewenste quarantaine in goddelijke onaantastbaarheid.

Laten we hem ­spelen, met hem spelen! En indien nodig, net zoals hij zelf deed, zijn muziek aanpassen aan aanwezige musici en omstandigheden. ­Respect heeft niets te maken met het nemen van afstand: als je iets bewondert, moet je het juist opslorpen. Eerbied en ontzag vragen juist om nabijheid en consumptie – de ­beste bakker van de stad wil ook één ding het liefst: dat zijn brood gegeten wordt.

Bouwwerken

Deze muziek is, zoals veel van Bachs ­grote werken, geliefd bij zowel ­muziek­liefhebbers als bij wetenschappelijke ­muziekvorsers. Bach bezat de unieke gave om mathema­­­­­ti­­sche en vormtechnische middelen in te zetten voor een emotioneel betoog. Met andere woorden: zijn muziek is een lust voor het oor en het hart, maar tegelijkertijd kunnen musicologen en zelfs wiskundigen tijdens het analyseren er hun vingers bij aflikken. Bach was de bouwmeester van muzikale kathedralen, geniaal geconstrueerde bouwwerken in een tijd dat muziek, religie en wiskunde nog met elkaar vervlochten waren. 

Hoe kun je nu spreken van een bouwwerk, of zelfs een kathedraal, terwijl er alleen maar muzieknoten worden genoteerd? Dat laat zich begrijpen als je weet dat er in de barokmuziek allerlei regels golden ­waaraan een componist zich diende te houden. Er bestonden uitgangspunten voor een kloppende harmonie, waarboven een melodie kon gedijen – een beetje zoals een architect uitgekiend de steunmuren van zijn huis moet plaatsen voor hij kan gaan denken aan een elegant dak of een imposante pronkgevel.

"Marchand was zodanig geïmponeerd, dat hij nog voor het gloren van de volgende ochtend de stad alweer verlaten had."

En daarin schuilt het genie van Bach: dat zijn steunmuren en pronkgevels één organisch geheel vormen. Misschien heeft er wel nooit een componist geleefd heeft die met zo veel gemak inzicht had in welke melodieën bij welke harmonieën passen, en omgekeerd. Als Bach een melodie werd voorgelegd leek het wel of hij op datzelfde moment álle harmonische implicaties van die melodie leek te doorgronden.

Dit talent, dit volledige inzicht, heeft Bach zeker vele diensten bewezen bij zijn andere grote passie: het improviseren. Zijn faam als improvisator was groot en door heel Europa verbreid. Een illustratie van zijn grootheid op dit gebied vormt de openbare improvisatiewedstrijd die in 1717 in ­Dresden werd ge­­organiseerd tussen Bach en de gerespecteerde Franse virtuoos ­Louis Marchand.

Een dag vóór de wedstrijd liep laatstgenoem­de langs de kerk waar de wedstrijd zou plaatsvinden en hoorde hoe Bach daar voor de vuist weg het orgel uitprobeerde. ­Marchand was zodanig geïmponeerd, dat hij nog voor het gloren van de volgende ochtend de stad alweer verlaten had.