Calefax met o.a. Tansy Davies, Steve Reich en Mayke Nas

Het Concertgebouw legt in zijn programmering van dit seizoen een accent op vrouwelijke dirigenten en componisten. Calefax speelt hier op in met twee premières van vrouwelijke componisten. Van de Britse composer in residence Tansy Davies speelt het kwintet een nieuw arrangement van The Beginning of the World en van Stacy Garrop, de Amerikaanse prijswinnares van het prestigieuze Barlow Endowment for Music Composition, een geheel nieuw werk, Rites for the Afterlife. 

Dat het geen moeite kost een kwalitatief programma samen te stellen met vijf composities van vrouwelijke componisten, is voor ons des te meer het bewijs dat het geslacht van een componist geen verband heeft met het artistieke eindresultaat. Wij vinden het hoe dan ook een mooi moment om de vrouwelijke componisten in het zonnetje te zetten, onder andere omdat ons tijdsgewricht nog steeds gedomineerd wordt door mannen. 

En wat doen die namen van mannen dan nog op het programma? Een tweede rode draad van dit programma behelst minimal music. Op zo’n programma mag de nestor van de minimal, Steve Reich, niet ontbreken en speelt Calefax graag ambassadeur voor de Zuid-Afrikaanse componist Kevin Volans. William Byrd, tot slot, doet mee omdat Tansy Davies graag terugblikt.

Tsoupaki: Interface 

De titel van dit stuk verwijst naar een apparaat dat het mogelijk maakt informatie te zien en te horen via een computer. De Grieks-Nederlandse Calliope Tsoupaki heeft een bijzondere associatie bij dit woord: ‘Het woord interface klinkt mij extreem poëtisch in de oren, het roept het beeld op van een abstracte ruimte waar elementen elkaar kunnen treffen en op elkaar kunnen reageren.’ De poëzie wordt versterkt door het gebruik van (mechanisch geproduceerde) krekelgeluiden.  

Davies: The Beginning of the World

Tansy Davies heeft een fascinatie voor het verleden: ‘waar komen we vandaan, wat kunnen we daarvan leren’. In The Beginning of the World blikt ze terug op een gelijknamig Iers volksliedje uit de zestiende eeuw: Sellinger’s Round. In de loop van de zestiende eeuw kwam het in Engeland terecht en werd het razend populair als rondedans. Dat is ook hoe componist William Byrd het lied heeft leren kennen. Hij droeg zijn versie op aan een vrouw van stand, Ladye Nevell.  

Davies motiveert haar fascinatie als volgt: ‘Ik wilde terugblikken in de tijd, voorbij de zestiende eeuw, helemaal terug naar een denkbeeldig prehistorisch landschap. De waterige, gelaagde textuur van de opening is bedoeld om de sfeer te vatten van het moment op aarde dat de eerste levensvormen begonnen te verschijnen. Golven van minieme muzikale cellen komen sidderend tot leven met een neutraal soort frisheid, uitgestelde beweging, niet bewust van tijd, alleen van het huidig moment. Hiermee wordt verwezen naar het menselijk drama, dat later explodeert in een gepassioneerde uitbarsting, naar de ontdekking van tijd; verleden, huidig moment en toekomst – en misschien alle menselijke geschiedenis – verdwijnt weer in het waterig visioen van de opening.’

Volans: Calefacción 

De compositiestijl van Kevin Volans is in zijn jonge jaren beïnvloed door Karlheinz Stockhausen, bij wie hij studeerde en wiens assistent hij jarenlang was. Het serialisme sprak hem steeds minder aan en Volans vertrok naar zijn geboorteland Zuid-Afrika, waar hij zich meer en meer liet inspireren door inheemse muziek, die vol zit met ritmische -danselementen (de basis van veel van de huidige minimal music), maar ook met onregelmatigheden en toevalselementen. Deze aspecten komen veelvuldig voor in Calefacción, een compositie met enorm veel drive, die speciaal voor Calefax werd gecomponeerd in 2014.

Nas: Entrez 

Mayke Nas, Componist des Vaderlands, schreef al in 2002 het heerlijk frisse -Entrez voor drie houtblazers, in dit geval hobo, klarinet en sopraansaxofoon. Het is door de jaren heen een echt repertoirestuk van Calefax geworden; een ultracompacte welkomstfanfare vol van leven.  

Bauckholt: Zugvögel

Carola Bauckholt neemt in Zugvögel de tijd voor het creëren van een klanklandschap vol vogels. Het is geschreven vanuit de behoefte aan ‘verse’ klanken, die ze doorgaans buiten de muziek vindt. Daarbij heeft ze geprobeerd zo dicht mogelijk bij de akoestische ervaring van vogelgeluiden te blijven. De samenwerking met de musici van Calefax begon al in een vroeg stadium, allen werden voorzien van een cd met originele opnames van de vogels: de vleugelslag van de wilde zwaan, zang, gepiep, geknor en gekweel van pelikaan, zee-eend, Canadese gans, aalscholver, valk, ijsvogel en harlekijneend. Daarbij bleken de rietinstrumenten (of soms de losse rietjes of mondstukken) ideale tools voor het oproepen van een uitbundige vogelervaring.

De titel Zugvögel heeft overigens ook betrekking op de musici van Calefax, die met hun muziek veelvuldig – als echte trekvogels – de wereld rondreizen.

Garrop: Rites for the Afterlife 

Stacy Garrop is de kersverse winnaar van het Barlow Endowment for Music Composition, een competitie voor componisten die jaarlijks in de Verenigde Staten wordt uitgeschreven. De hoofdprijs bestaat uit een compositieopdracht voor een bezetting die door de organisatie wordt vastgesteld. Het is heel bijzonder dat er in 2018 is gekozen voor de bezetting van het rietkwintet. Dat Calefax daarvan de bedenker is betekent overigens niet dat het stuk alleen door ons gespeeld zal worden; er zijn inmiddels wereldwijd zo’n 30 professionele rietkwintetten actief.

Garrop heeft zich bij haar voorbereiding op deze compositie op de Egyptische mythologie gestort en ontdekte dat er in de oudheid werd gesproken van de Rietvelden (velden van Aaru), de plek waar de ziel eindigt na het voltooien van een serie begrafenisrituelen om het hiernamaals te bereiken. 

De compositie doorloopt de reis van de ziel door de onderwereld; in Inscriptions from the Book of the Dead verlaat de ziel het lichaam, beschermd door spreuken en bezweringen die op de muren van de graftombe staan geschreven. In Passage through the Netherworld bevindt de ziel zich op een begrafenisboot die wordt voortgetrokken door vier bewoners van de onderwereld. De ziel murmelt spreuken bij de ontmoeting met demonen, serpenten, krokodillen, meren van vuur en andere verschrikkingen.

In deel drie komt de ziel aan in The Hall of Judgement. Hier wordt het hart van de ziel gewogen; als het meer dan een veer weegt, sterft de ziel een tweede definitieve dood, alleen als het hart in perfecte balans is met de veer mag hij verder. Het laatste stadium van de reis is de aankomst bij de Rietvelden, waar de ziel voorgoed voortleeft aan de overvloedige en voedzame wateren van de Nijl.

Reich: New York Counterpoint

Het concert eindigt met het bezwerende New York Counterpoint van Steve Reich, een soort concert voor klarinet en ensemble, oorspronkelijk voor klarinet en tape, met daarop tien opgenomen (bas)klarinetten. In deze versie voor puur rietinstrumenten zijn zes stemmen vooraf opgenomen op tape en worden de overige vijf stemmen live gespeeld.