Busch Trio, Daniel Palmizio en Naomi Shaham in Schuberts Forellenkwintet

De miraculeuze klankentaal waarvan Franz Schubert zich bediende in het Pianotrio in Bes groot van kort voor zijn dood, is nog altijd voer voor psychologen. Wat kan de aan diepe melancholie ten prooi geraakte meester voor ogen hebben gestaan met dit werk? Was er een financieel oogmerk? Het vooruitzicht op een uitvoering? We weten het niet. De vier delen beslaan zo’n drie kwartier – zelden vertoond en niet bepaald publieksvriendelijk.

Kort na voltooiing was Schubert al niet meer onder de levenden. Het werk werd in 1836 door Anton Diabelli op de markt gebracht als ‘Premier Grand Trio’, een wat onzinnige titel.

De ontvangst was gunstig. ‘Je werpt hier een blik op’, schreef Robert Schumann, ‘en alle ellende van het leven verdwijnt als sneeuw voor de zon, de wereld glanst weer als nooit tevoren.’ Hij vond de muziek passief, vrouwelijk en lyrisch – interpretaties die in die tijd algemeen waren voor Schubert, met als tegenpool de actieve, mannelijke en robuuste Ludwig van Beethoven. Het heeft in onze tijd tot de hypothese geleid dat Schubert homoseksueel was – flauwekul die inmiddels naar de prullenmand is verwezen omdat de feiten er haaks op staan.

Het contrast met Beethoven is inderdaad sprekend. Word je bij hem meegetrokken in een proces, Schubert geeft je steeds het gevoel dat om je heen kijken volstaat. De muziek is minder dwingend. Modulaties zijn schielijk, als plotselinge veranderingen van decor. Frasen zijn monumentaal, harmonische avonturen rijk maar bewegingsloos. Ook op het gebied van het instrumenteren is Schubert een meester: overal is het stemmenweefsel onheilspellend, duister. In het openingsdeel laat hij het hoofdthema volgen door een lichtere variatie van hetzelfde, met -mysterieuze pizzicato’s in de cello – hij speelt simpelweg met de mogelijkheden. Het deel ontwikkelt zich als een onstuimig triolenfestival, uitbundig, maar ook met gepassioneerde climaxen en dreigende stiltes. De wereld mag dan glanzen, er is ook een macabere ondertoon.

Het Andante is gebouwd op één zangerige melodie die in diverse gedaanten terugkeert, zowel in het diepste celloregister als in de hoogste pianoligging. Dramatiek wordt gemeden en zelfs het dissonantgebruik is mild. In het vrolijke Scherzo komt Beethoven voorbij, al durft Schubert wat dichter bij de authentieke Weense dans te blijven, met name in het guitige Trio. Inmiddels heeft nog geen spoor van polyfonie geklonken en in de lange Rondo-finale van 654 maten wacht je er eveneens vergeefs op. Schubert voelde zich niet zo zeker op dit terrein en hij overwoog een cursus contrapunt te volgen bij een volleerd meester. Bij de dansante, huppelende ritmes, en zeker bij het guitige presto als uitroepteken, ben je de duistere ondertoon van het openingsdeel helemaal vergeten.

Franz Schubert heeft zo zijn zorgeloze tijden gekend, getuige vele anekdotes die over hem en zijn drinkbroeders de ronde doen. Zo beschreef een van Schuberts vrienden, Anselm Hüttenbrenner, hoe de componist na een van alcohol doordrenkte avond voor hem het lied Die Forelle ‘componeerde’. Schubert dateerde het manuscript ‘11 februari 1818 twaalf uur ’s nachts’.

In feite schreef de componist dit dartele zorgeloze lied voor zijn vriend uit zijn hoofd op, want hij had het werk al in 1817 gecomponeerd. Een dierbaar lied dat ook weer terugkeerde in 1819 toen de 22-jarige Schubert de zomer doorbracht in het dorpje Steyer in Ober-Österreich. Daar kwam hij de plaatselijke mijndirecteur Sylvester Paumgartner tegen, die bekend stond als een uitstekend amateurcellist.

Paumgartner was met vrienden het pianokwintet van Johann Nepomuk Hummel aan het instuderen met de ongebruikelijke bezetting van piano, viool, altviool, cello en contrabas. Paumgartner vroeg de jonge componist of hij niet een werk voor dezelfde bezetting kon schrijven. Als suggestie gaf Paumgartner Schubert mee iets te doen met het lied Die Forelle omdat hij dol was op dat lied en omdat Steyer aan de rivier de Ens ligt, een plek waar het goed op forellen vissen was.

Schubert liet het zich geen twee keer zeggen en reserveerde de suggestie voor het vierde deel, een serie variaties over de melodie van Die Forelle. Dit vierde deel is een soort ingelast deel, want Schubert verliet de gebruikelijke vierdeligheid die ook het kwintet van Hummel bevatte door dit deel voor de finale te zetten. De andere delen vormen in feite een standaard pianokwintet met een eerste deel in sonatevorm, een langzaam tweede deel, een duizelingwekkend scherzo en een dansante finale.