Bruchs Vioolconcert door Arabella Steinbacher en Smetana’s Moldau

Dat de De Moldau zo’n evergreen werd, is behalve aan de pakkende melodische inhoud en de noten die je raken zonder ingewikkelde omwegen ook te danken aan het gegeven dat je dankzij de titel de muziek associeert met het concrete beeld van een machtige rivier in een eeuwenoud romantisch landschap – ook als je de Moldau nog nooit hebt gezien. De muziek borrelt al aan het begin op als de bron van de rivier en de melodie waaiert uit als een brede waterstroom. Iedereen hoort dat de rivier door veranderende landschappen stroomt en dat er onderweg langs de oever een feest is waar de polka wordt gedanst. Dat de muziek getekend is door toegankelijke volksmuziekelementen – zoals die polka die een Slavisch kleurtje heeft en die nostalgisch ruikt naar vervlogen tijden vol eenvoudig geluk – helpt ook enorm mee.

Je associeert De Moldau met het concrete beeld van een machtige rivier in een eeuwenoud romantisch landschap – ook als je de Moldau nog nooit hebt gezien

En toch doen al die in toelichtingen als deze steeds maar weer opgevoerde verwijzingen naar wat de muziek verbeeldt er eigenlijk niet toe. Smetana was een nationalistische componist die aandacht wilde vragen voor de muziek van zijn vaderland – in zijn dagen een wingewest van het machtige Oostenrijks-Hongaarse rijk. Hij greep graag terug op Boheemse verhalen en Boheemse muziek, maar ondanks zijn nationalistische idealen en zijn verwijzingen naar volksmuziek componeerde hij toch in de Duits-­Oostenrijkse klassiek-romantische traditie. De Moldau is onderdeel van Má vlast (‘Mijn vaderland’), een symfonische suite waarin elk deel een Boheems thema heeft.

De ironie wil dat die grandioze melodie van De Moldau niet een Boheemse, maar een Italiaanse oorsprong heeft. De kracht van het stuk ligt meer dan in de titel, de nationalistische associatie of het beeld van een romantisch rivierlandschap in de noten, de overrompelende kwaliteit van de melodie en de manier waarop het stuk zich ontrolt: nooit raakt de luisteraar in complexe harmonieën of ingewikkeld contrapunt verstrikt. Er gebeuren geen enge dingen die de het houvast van de tonaliteit ondermijnen en de structuur is eenvoudig te volgen. Maar het is wél allemaal met muzikale fantasie en inventief vakmanschap gemaakt: ­Smetana’s rivierschets klinkt als een klok en sleept je onverbiddelijk mee.

Max Bruch had een conservatievere, meer klassieke opvatting van muziek dan Smetana. In dat muziekconcept is de muziek geen drager van allerlei typerend romantische betekenissen zoals ontzag voor de natuur, vaderlandsliefde, gedachten over leven en dood of een andere verhalende inhoud, maar staan de noten op zichzelf. Bruchs Vioolconcert is net zo meeslepend en emotionerend als Smetana’s Die Moldau, maar al die emotie is het gevolg van het muzikale discours; van de manier waarop melodieën een verrassende wending krijgen en van de dramatische opbouw van de muziek die in feite net zo verhalend is als bij Smetana. Het enige verschil is dat het verhaal puur muzikaal is en je het plaatje van die machtig stromende rivier er niet bijgeleverd krijgt.

De intrigerende paradox van Bruchs Vioolconcert is dat de muziek zich niet echt onderscheidt van de gemiddelde romantische compositie – en daardoor heel herkenbaar is – maar daar kwalitatief wel bovenuit steekt. Het valt niet op én raakt onmiddellijk, en dat zit hem in het fenomeen inspiratie: Bruch vond nooit meer zulke pakkende thema’s als in dit eerste van zijn drie ­vioolconcerten. Bijna zijn gehele oeuvre is vergeten omdat het zo conventioneel en weinig uitgesproken is. Bruch kon enorm goed componeren, maar zijn muziek heeft maar zelden die geïnspireerde, persoonlijke emotie die dit vioolconcert zijn almaar voortdurende populariteit gaf. Ja, het is terugblikkende muziek waarin Mendelssohns Viool­concert doorklinkt, waarin je Beethoven kunt horen en waarin veel Brahms zit, maar alle noten zijn raak. Net als de vondst om het zo geëmotioneerd stromende Allegro naadloos te laten voortkomen uit een donker Vorspiel in g klein in plaats van met het geijkte openingsallegro te beginnen.

Bruchs Eerste vioolconcert is compact; een relatief kort showstuk zonder dat de vioolsolo in excessieve virtuositeit vervalt. De viool zingt lyrisch en met passie, vaak in het gloedvolle middenregister waarin hij het meest als de menselijke stem klinkt.

Muziek speelde in Antonin Dvořák jeugd op het Boheemse platteland een ­belangrijke rol; bijna iedereen speelde wel zither, trompet of viool. Bij de Tsjechische Opera in Praag was Dvořák getuige van de eerste opera’s van Bedřich Smetana, wat zijn liefde voor ­Tsjechische muziek deed opbloeien.

Hij hechtte bovendien zeer aan zijn Tsjechi­sche identiteit: een uitnodiging om lid te ­worden van de German Artists’ Club in Londen weigerde hij beleefd en met zijn uitgever Simrock maakte hij ruzie over de Duitse afkorting ‘Anton’ van zijn naam op de ­partituren.

Toen in 1884 een groep anti-Habsburgse Hongaarse Tsjechen vanuit Boedapest per trein een bezoek bracht aan Praag voor een festival in het Nationaal Theater (een politiek getinte manifestatie), volgde Dvořák met belangstelling het wel en wee van de treinreizigers.

In juni van dat jaar had hij juist een bijzonder eervolle opdracht gekregen van de London Philharmonic Society om een symfonie te componeren bij zijn benoeming als erelid. Boven het hoofdthema van het eerste deel schreef hij in het manuscript: ‘Dit thema kwam in mij op toen de ceremoniële trein uit Pest in 1884 arriveerde op het station.’

En toch liet Dvořák juist voor deze symfonie de gewoonte los om uit de hem zo dierbare Slavische folklore te putten. Misschien was het omdat zijn goede vriend Johannes Brahms ervan uitging dat deze symfonie vast heel anders zou worden dan de voorgaande.

Misschien dacht hij dat hij zich voor deze gelegenheid van een meer internationale muzikale taal moest bedienen. Het publiek bij de première op 22 april 1885 in St. James Hall – gedirigeerd door Dvořák zelf – was enthousiast. Een Londense criticus vond de symfonie zelfs beter dan de muziek van Brahms.

Een triomftocht door Europa volgde, maar het zou nog tot 1925 duren voordat de muziek voor het eerst in Het ­Concertgebouw zou klinken.