Brentano Kwartet: klaagzangen van Bartók en anderen

Al eeuwenlang bestaat onder componisten de traditie van het schrijven van klaagzangen en treurliederen. De composities in dit programma komen uit verschillende muziekhistorische perioden en vertellen uiteenlopende verhalen van afscheid, verdriet en rouw. In de bezetting van een strijkkwartet krijgen die verhalen een speciale, intieme kleur. 

Purcell: ‘When I Am Laid in Earth’ 

Een van de mooiste en meest indringende klaagzangen uit de muziekgeschiedenis is Dido’s lamento When I Am Laid in Earth uit Henry Purcells opera Dido and Aeneas, de dramatisch verlopende liefdesgeschiedenis tussen Dido (koningin van Carthago) en de Trojaanse held Aeneas. Boze machten beschikken dat Aeneas haar moet verlaten om zich in te schepen voor zijn missie naar Italië.

In een bewogen lamento drukt Dido haar verdriet uit en neemt zij afscheid van het leven. Haar aria wordt begeleid door een zich voortdurend herhalend, chromatisch dalend basmotief met de omvang van een kwart, een motief dat al vanaf de zestiende eeuw gebruikt wordt als muzikaal symbool voor de dood, en dat een gevoel van diepe droefheid teweegbrengt. Dido’s laatste lied, ‘Remember me’, behoort 330 jaar na dato nog steeds tot de meest aangrijpende afscheidsmuziek.

Een eeuw later componeerde Joseph Haydn het orkestwerk Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze, een opdracht van een Jezuïetenpater van de Santa Cueva-kapel in de Andalusische stad Cádiz. Voor de liturgische dienst op Goede Vrijdag in deze ondergrondse kapel mocht de beroemdste componist van Europa een muzikale meditatie schrijven op de zeven laatste kruiswoorden van Christus, zeven adagio’s met introductie en conclusie.

Voorafgaand aan elk van de zeven delen zou de priester in de kapel, verduisterd met zwarte doeken en met een lamp in het midden, één van de zeven kruiswoorden en een korte overpeinzing uitspreken. Van dit orkestwerk maakte Haydn onder meer een versie voor strijkkwartet, waarvan in dit programma de vierde en zesde sonate klinken. Op indrukwekkende wijze weet hij met sobere muzikale middelen het lijden en sterven van Christus uit te beelden.

De vierde sonate, Eli, Eli, lama asabthani? (Mijn God waarom hebt u mij verlaten?), is de enige in mineur en opent in de duistere toonsoort f klein. Voor een tekst waarin de eenzaamheid van de stervende Christus pijnlijk voelbaar is, koos Haydn een toonsoort die in die tijd geassocieerd werd met wanhoop, dodelijke angst en vertwijfeling. In de herhaaldelijk geïsoleerd spelende eerste viool wordt de verlatenheid bij uitstek hoorbaar.

De zesde sonate, Consummatum est! (Het is volbracht!), opent dramatisch met vijf unisono gespeelde noten. De toonsoort g klein staat voor diepe smart, maar in de uiteindelijke overgang naar G groot klinkt de voltooiing van het lijden en de belofte van het nieuwe leven. Het samenspel van liturgische tekst en muziek in een schaars verlichte ruimte moet indertijd op de aanwezigen diepe indruk hebben gemaakt.

Een twintigste-eeuws intermezzo tussen de lamenti in oude stijl is Sjostakovitsj’ Elegie, het eerste van zijn Twee stukken voor strijkkwartet. Deze klaagzang in het ritme van een delicate, langzame wals is afkomstig uit zijn opera Lady Macbeth uit het district Mtsensk.

In het eerste bedrijf zingt de ongelukkige Katerina Izmajlova een ontroerende aria over haar leven van verveling en vreugdeloosheid, gevangen in een kil en liefdeloos huwelijk met een saaie koopman.

Veel lijden, dood en wanhoop zit in de madrigaalboeken van de Renaissance-componist Carlo Gesualdo, een weerspiegeling van een getourmenteerd leven. Dat hij de grenzen opzocht is te horen in de buitensporige expressie in zijn muziek.

Dodelijke wanhoop klinkt in Mercè grido piangendo, afkomstig uit het vijfde madrigaalboek: ‘Genade! Ik huil, rouwend. Maar wie hoort mij? Ik zal daarom in stilte sterven’. Er klinkt wanhopig liefdesverdriet uitgedrukt in een verrassende opeenvolging van akkoorden en dramatische chromatische wendingen.

De tekst van Moro, lasso, ‘Ik sterf aan mijn pijn/ en degene die mij leven kan geven/ brengt mij de dood/ …’, afkomstig uit zijn zesde madrigaalboek, wordt door Gesualdo uitgedrukt met een bijna voelbaar kwellende chromatiek en com

De meest moderne klaagzang van vanavond is van Elliott Carter, een van de voormannen van de naoorlogse generatie Amerikaanse componisten. Hij schreef complexe muziek met veel lagen en polyfone ritmische structuren. Zijn Elegy laat een traditionelere Carter zien.

Deze korte en ontroerende compositie, oorspronkelijk bedoeld voor cello en piano, werd later onder meer bewerkt voor strijkkwartet. Het werk bestaat uit één lange, peinzende melodieboog die tenslotte rustig en sereen eindigt, of, in de woorden van de componist, ‘een doorlopende ontwikkeling van één hoofdidee’.

‘Vrolijkheid is duizendmaal moeilijker te schilderen dan lijden’, schreef de Belgische componist Guillaume Lekeu op zijn achttiende. Enige zwaarmoedigheid kenmerkt veel van zijn werk. Als zeventienjarige koos hij als motto voor een klaagzang over het lijdensverhaal Jezus’ woorden in de olijvenhof Gethsemane, ‘Mijn ziel is bedroefd, tot stervens toe. Blijft hier en waakt met mij’.

De opening van dit Molto adagio sempre cantante doloroso suggereert het luiden van doodsklokken, waarna in wisselend ritme verschillende toonsoorten doorlopen worden. Lekeu overleed op vierentwintigjarige leeftijd, maar liet nochtans een honderdtal composities na.

Zijn credo was: ‘Met alle geweld wil ik mijn hele ziel in mijn muziek leggen’. Dit emotionele en expressieve Molto adagio lijkt dit te weerspiegelen.

Het programma wordt afgesloten met Bartóks Tweede strijkkwartet. Bartók componeerde het tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen hij vanwege de oorlogsomstandigheden zijn volks­muziekexcursies moest opschorten. De Hongaarse volksmuziek fascineerde hem en hij verwerkte de typische harmonie en gecompliceerde ritmes daaruit in zijn West-Europese muzikale taal.

In zijn Tweede strijkkwartet zijn vooral in het derde deel verwijzingen naar klaagzangen uit de Oost-Europese volksmuziek te horen. Het kwartet heeft drie delen in de ongebruikelijke opbouw langzaam – snel – langzaam. In het overwegend lyrische eerste deel is de volksmuziek niet direct herkenbaar, maar het chromatische openingsmotief bestaat uit ­melodische intervallen die ruimschoots in de Hongaarse volksmuziek te vinden zijn.

In het capricieuze tweede deel is het gebruik van volksmuziek het meest herkenbaar. De spectaculaire en soms rauwe ritmiek, drumachtige toonherhalingen, en soms stampende dansritmes doen denken aan Noord-Afrikaanse volksmuziek. De donkere, ­mysterieuze lento-finale vormt hiermee een groot contrast, soms klinkend als een ­lamento, introspectief en contemplatief. De beweging verloopt traag om ten slotte bijna fluisterend tot stilstand te komen.