Braziliaans jeugdorkest Neojiba en de Jussens met Golijov en meer

Het hoofdpersonage uit de postume novelle In augustus zien we elkaar van de Colom­biaanse schrijver Gabriel García Márquez draagt de naam Ana Magdalena Bach: nazaat uit een muzikaal gezin, getrouwd met een dirigent. Wanneer zij de eerste avond op het eiland waar haar moeder begraven ligt binnenkomt in de hotelbar, begint de pianist daar ‘Clair de lune van Debussy te spelen in een gewaagde bolerobewerking’. 

García Márquez schildert de jaren dat de klassieke muziek nog uitsluitend van Europa naar de Amerika’s lijkt te reizen. Andersom weet maar een enkele dode of levende componist uit deze ‘Nieuwe Wereld’ voet aan de grond te krijgen in Wenen, Parijs, Londen, Berlijn en Amsterdam. De Verenigde Staten leveren enkele grote namen – zoals Bernstein, Gershwin en Copland, – maar op de Europese klassieke podia klinken niet of nauwelijks Latijns-­Amerikaanse stemmen. 

Dat verandert de laatste jaren. Zo won de Mexicaanse componiste Gabriela Ortiz – komend seizoen composer in residence van Het Concertgebouw – in februari drie Grammy’s voor haar ­Revolución diamantina. Het album won onder meer de prijs voor het beste hedendaagse klassieke werk. Deze opmars hangt mede samen met die van de dirigenten uit El Sistema, het sinds 1975 bestaande Venezolaanse programma dat kansarme kinderen via de klassieke muziek een betere toekomst tracht te bieden. Het is de vraag of dat ideaal nog altijd overeind staat in de steeds wredere dictatuur van ­Venezuela. 

Niettemin zetten het Orquestra Sinfónica Simon Bólivar – het uithangbord van El Sistema – en de beroemdste ­dirigent uit haar gelederen, Gustavo Dudamel, de Latijns-Amerikaanse klassieke traditie op de kaart met Europese tournees en opnamen. Datzelfde geldt voor het Braziliaanse Neojiba, door dirigent Ricardo Castro vijftien jaar geleden gemodelleerd naar het voorbeeld van El Sistema. Voor zijn Concertgebouwoptreden brengt dat orkest muziek mee uit de beide Amerika’s.

Antônio Carlos Gomes was een Braziliaanse pianist en operacomponist die als eind-­twintiger zijn geluk in Europa beproefde. Hij studeerde in Milaan aan wat nu het Conservatorio Giuseppe Verdi heet. Italiaanse operafans en Verdi zelf waren onder de indruk van zijn talent. Gomes had in La Scala onder meer veel succes met zijn werk Il Guarany, het verhaal over de liefde tussen de dochter van een Portugese edelman en een inheemse Guarani-prins in het zestiende-­eeuwse Brazilië.

Na zo’n vijftien jaar Europa keerde ­Gomes in 1880 terug naar zijn moederland, waar hij – vlak na de afschaffing van de slavernij in Brazilië – de opera Lo schiavo (‘De slaaf’) schreef. De plot vertoont overeenkomsten met die van Il Guarany, het verhaal speelt zich af in dezelfde tijd, maar ditmaal is de man Portugees en zijn geliefde een indiaanse slavin. Het instrumentale intermezzo ‘Alvorada’ uit Lo schiavo verklankt een zonsopgang in het woud waar de natuur langzaam ontwaakt.

‘Een bom onder het geloof dat klassieke muziek een Europese kunst is,’ schreef The New Yorker begin deze eeuw over de Marcus-passie die de Argentijn Osvaldo Golijov maakte voor de 250ste sterfdag van Johann Sebastian Bach. Dit iconische werk vormde de inspiratiebron voor meerdere nieuwe stukken. De Venezolaanse arrangeur Gonzalo Grau (1972) bewerkte vijftien jaar geleden passages uit deze passie tot een zesdelige, een half uur durende, suite voor twee piano’s en orkest.

Hij deed dat voor de Franse pianozussen Katia en Marielle Labèque. Nazareno is een helder en vreugdevol werk, wat je misschien niet meteen zou verwachten van muziek over het lijdensverhaal van Christus. De levenslust spat er vanaf.

Latijns-Amerikaanse muziek paste goed bij de uitbundige natuur van de New Yorkse dirigent en componist Leonard Bernstein. Hij beleed zijn liefde ervoor onder meer in zijn musical West Side Story, een Romeo en Julia-verhaal dat zich afspeelt in de achterbuurten van Manhattan, waar de rivaliteit tussen een Puertoricaanse en een Amerikaanse bende ontspoort in dodelijk geweld.

In 1960 – zo’n drie jaar na de ­première op Broadway – stelde Bernstein een ­orkestsuite samen met de mooiste ­t­hema’s uit het stuk. In zo’n vijfentwintig minuten vertelt het orkest de geschiedenis van een onmogelijke liefde. Voor wie de musical – of de verfilmingen – kent, zijn de symfonische dansen één grote aha-erlebnis.

De Argentijnse componist Alberto Ginastera raakte in 1941 bevriend met zijn oudere Amerikaanse vakgenoot Aaron Copland, die destijds op tournee was in Argentinië. Zo’n tien jaar eerder bracht Copland meerdere bezoeken aan Mexico. Op zijn reizen kocht hij vaak bladmuziek, en zo vond hij de vier melodieën die het fundament vormen van zijn orkestwerk El Salón México. 

Het stuk verbeeldt de sfeer in het populairste danslokaal in Mexico Stad, dat rook naar zweet en waar bezoekers werd verzocht geen smeulende sigarettenpeuken op de vloer te gooien omdat anders de dames hun voeten zouden verbranden.

Op een onverklaarbare manier, schreef Copland, gaven de overvolle danszalen hem het gevoel even in de ziel van het Mexicaanse volk te kijken. 

De vier Mexicaanse volksliederen die Copland gebruikte dragen de titels El Palo Verde, La Jesusita, El Mosco en El Malacate. Het is alsof hij ons door meerdere zalen laat wandelen: in de eerste danst de hogere klasse, in de tweede treffen we de arbeiders en in een volgende stampen de boeren.

Alberto Ginastera studeerde halverwege de jaren 1940 onder meer in de Verenigde Staten bij Aaron Copland. In de jaren daarvoor had hij zich als leraar over onder anderen de jonge Astor Piazzolla ontfermd. Eenmaal terug in Argentinië wierp hij zich als dertiger op het verenigen van de componisten daar en de ontwikkeling van een Argentijnse klassieke traditie. Begin jaren zeventig vestigde hij zich in Europa.

Voor zijn vertrek naar de VS schreef Ginastera – halfweg de twintig – het ballet Estancia, geïnspireerd op het nationalistische gedicht El gaucho Martín Fierro van José Hernández over het dagelijkse bestaan van de veehouders op de Argentijnse pampa’s. Neojiba speelt vier dansen uit Estancia. ‘Los trabajadores agrícolas’ verklankt het ritme van de gereedschappen waarmee de akkers bewerkt worden; ‘Danza del trigo’ is een traag wuivend instrumentaal gezang waarin de strijkers­pizzicato’s doen denken aan de gitaar; ‘Los peones de hacienda’ verwijst naar de cowboys die het loeiende vee (de ‘hoorns’) bij elkaar houden; en dan is er tot besluit de spectaculaire ‘Danza final’, een malambo.