Brahms' Symfonie nr. 1 & Midori soleert in Dvořáks Vioolconcert

‘Dvořák heeft allerlei soorten muziek geschreven: opera’s, symfonieën, kwartetten en pianowerken. Hij is hoe dan ook een zeer getalenteerd man – en daarbij ook nog erg arm! Vergeet dat niet!’ Zo prees Johannes Brahms zijn jongere Praagse collega Antonín Dvořák in 1877 aan bij de voornaamste muziek­uitgever van Leipzig, Fritz Simrock. Eerder in dat jaar had de nog vrij onbekende Dvořák al een beurs gekregen van het Keizerlijke Ministerie van Educatie: ook al dankzij Brahms. Om Brahms te bedanken voor zijn aanbevelingen reisde Dvořák naar Wenen, maar helaas: de grote componist was niet thuis. Toch zou er een levenslange vriendschap tussen de twee ontstaan.

De conservatieve Joseph Joachim had moeite met enkele opvallende novi­teiten in de vorm.

Op de eerste dag van 1879 dirigeerde Brahms de première van het Vioolconcert dat hij had geschreven voor zijn goede vriend, de beroemde violist Joseph Joachim. Dvořák was aanwezig. Hij was zeer onder de indruk van Joachim en besloot ook een vioolconcert aan de violist op te dragen. Nog datzelfde jaar stuurde Dvořák zijn Vioolconcert in a klein naar Joseph Joachim. Maar die reageerde niet zoals gehoopt. Pas maanden later ontving Dvořák een teken van leven: Joachim liet weten dat het werk nog niet naar zijn zin was en gereviseerd moest worden. De conservatieve Joseph Joachim had niet alleen moeite met de solopartij, maar ook met enkele opvallende novi­teiten in de vorm. Zo viel Joachim over het fragmentarische karakter van het eerste thema, met zijn afwisselingen van tutti-passages en solo’s. Ook had hij het moeilijk met de sterk gereduceerde recapitulatie, die na slechts zes maten abrupt overgaat in het langzame tweede deel.

Dvořák geloofde sterk in deze vorm­aspecten; hoewel hij met Joachims hulp uitgebreid aan het werk bleef sleutelen, zou hij die dan ook intact laten. Toen Joachim na drie jaar nog niet tevreden was – hij vond het concert mooi, maar nog niet ‘rijp voor het publiek, vooral door zijn nogal zware orkestbegeleiding’ – was Dvořák het zat: hij liet de première in oktober 1883 verzorgen door de jonge violist František Ondrícek.

En met succes. Vooral het laatste deel raakte met zijn opzwepende Slavische volksmuziek­karakter en zijn overvloed aan melodieën een snaar bij het publiek. Joachim zou het nooit uitvoeren. Brahms en Bruch wond hij om zijn vinger, maar Dvořák was te eigenwijs voor hem.

Beethoven had, toen hij tweeënveertig jaar was, al acht symfonieën op zijn naam staan, Johannes Brahms was op die leeftijd net toe aan zijn eerste.

Niet voor niets worden die twee namen vaak in één adem genoemd. ‘Je moest eens weten wat het betekent steeds de stappen van die reus achter me te horen’, schreef Brahms aan de dirigent Hermann Levi. Die ‘reus’ was dus Beethoven voor wie Brahms een grenzeloze bewondering had en die een intimiderende invloed op hem uitoefende.

Na voor het eerst naar Beethovens Negende symfonie in d klein te hebben geluisterd was Brahms totaal uit het veld geslagen. Zijn vrienden begrepen hem niet. Zij zagen in hem al vroeg een geboren ‘symfonicus’ en spoor­den hem aan na vele kamermuziek­werken en liederen zich ook eens op dat genre te concentreren. De symfonie was in die tijd de ultieme toetssteen voor iedere componist.

Ook zijn uitgever wachtte met smart op een groot orkestwerk van Brahms’ hand. Pogingen waren er wel geweest. Voor de oorsprong van de Eerste symfonie in c klein, die de componist zijn ‘Schmerzenskind’ noemde, moeten we zelfs teruggaan tot 1854 toen Brahms een eerste schets op papier zette. Maar dat materiaal leende zich bij nader inzien meer voor een pianoconcert – het zou zijn opus 15 ­worden – dan voor een symfonie.

Dat Brahms zich moeilijk kon losmaken van de piano is begrijpelijk. Het klavier was bij uitstek zijn instrument. Zijn spel was volgens tijdgenoten formidabel en hij componeerde ook altijd aan of in elk geval in de nabijheid van het klavier.

"Je moest eens weten wat het betekent steeds de stappen van die reus achter me te horen"

Brahms over Beethoven 

De worsteling met de materie en de uiteindelijke victorie hebben zeker hun sporen achtergelaten in Brahms’ Eerste symfonie. De muziek blaakt althans in de snelle delen van energie en assertiviteit. Ook wanneer Brahms uitgesproken ernstig is, krijgt zelfbeklag nooit een kans. Eerder zal de componist dan de rug rechten.

Meteen de langzame inleiding van het eerste deel, met dreigende paukenslagen onder moeizaam maar toch onverzettelijk omhoog kruipende, verstrengelde melodische lijnen, laat daarover geen twijfel bestaan. Door hun omvang en hun allure maken vooral het eerste en het laatste deel deze symfonie tot een werk dat tot de meest majestueuze onder Brahms’ composities behoort.

Tussen deze twee machtige symfonische zuilen bevindt zich een tweetal meer introverte, poëtische delen. Het Andante sostenuto is gehuld in een sfeer van nostalgische verhevenheid, waarna het Un poco allegretto e grazioso het publiek met vloeiende melodieën op de finale voorbereidt.

Het slotdeel mondt uit in een Allegro non troppo, waarvan het brede, hymnische thema wel vergeleken is met Beethovens Ode an die ­Freude. Een statige en tegelijk glorieuze koraalmelodie – Brahms zoals alleen Brahms kan zijn – vormt de uiteindelijke bekroning.