Brahms’ Ein deutsches Requiem door Cappella Amsterdam

Brahms' Ein deutsches Requiem ontstond tussen 1856 en 1869 en volgde uit verschillende aangrijpende gebeurtenissen in die periode, zoals het overlijden van Robert Schumann. Zowel de Duitse tekst, opgebouwd uit verschillende Bijbelpassages, als Brahms eigen uitleg bij het Requiem maken duidelijk dat het hem niet ging om het leven na de dood, maar om het lijden van de mens op aarde.

Componeren in etappes

‘Het is werkelijk een geweldig kunstwerk, dat je hele wezen in vervoering brengt’, schreef Clara Schumann aan Johannes Brahms, toen ze rond Kerstmis 1867 een afschrift had gekregen van een pianobewerking van delen van Ein deutsches Requiem. Het uiteindelijk zevendelige stuk was toen nog niet af; het compositieproces ervan besloeg vele jaren.

De eerste schetsen dateren waarschijnlijk al uit 1856, toen Brahms’ goede vriend Robert Schumann – Clara’s echtgenoot – was overleden in een psychiatrische inrichting, waar hij twee jaar eerder was opgenomen nadat hij had geprobeerd zichzelf te verdrinken in de Rijn.

Pas vijf jaar later begon Brahms aan het openingsdeel, ‘Selig sind, die da Leid tragen’. Uit 1861 stamt ook het tweede deel, ‘Denn alles Fleisch, es ist wie Gras’, op basis van muziek die Brahms in eerste instantie (in 1854) als deel van een sonate voor twee piano’s had bedoeld.

De première van het complete werk zou pas plaatsvinden op 18 februari 1869, in het Gewandhaus in Leipzig onder leiding van Carl Reinecke. Brahms had zelf op Goede Vrijdag 1868 al een uitvoering in de Dom van Bremen gedirigeerd (voor een gehoor van zo’n 2500 mensen en zó succesvol dat een tweede uitvoering spoedig volgde), maar toen telde Ein deutsches Requiem nog maar zes delen en was er nog alleen voor een bariton een solopartij.

In 1868 componeerde Brahms pas ‘Ihr habt nun Traurigkeit’, het tegenwoordige vijfde deel, ter nagedachtenis aan zijn moeder. Zij was in 1865 overleden en het stuk kreeg als opschrift ‘in Gedanken an die Mutter’. Over deze sopraansolo, die meerdere malen wordt onderbroken door een teder koraal op de tekst ‘Ich will euch trösten wie einen seine Mutter tröstet’, zei de befaamde sopraan Elisabeth Schwarzkopf ooit: ‘De ligging is zo hoog, de emotie is zo diep.’

Bijbel als poëtisch document

Brahms’ tekstkeuze in zijn requiem was in twee opzichten opvallend: hij brak met de traditionele Latijnse requiemtekst en hij nam een nieuw gezichtspunt in door niet de overledene, maar juist de nabestaanden centraal te stellen. De rooms-katholieke dodenmis is vernoemd naar zijn openingswoorden ‘requiem aeternam’ (‘eeuwige rust’) – de gestorvene krijgt deze rust toegewenst als hij uitgeleide wordt gedaan uit het aardse bestaan.

In de protestantse eredienst had Martin Luther echter de Duitse taal ingevoerd, onder meer met zijn vertalingen van het Oude (1534) en het Nieuwe Testament (1522). Brahms componeerde nu geen mis op een Duitse vertaling van de Latijnse liturgie, maar hij koos een zevental verspreide tekstpassages uit Luthers bijbelvertaling.

Hoewel de componist christelijk was opgevoed, zag hij de bijbel eerder als inspirerende poëtische literatuur dan als religieus document. Hij selecteerde teksten op universele thema’s als het verdriet om de dood, het contrast tussen vergankelijkheid en eeuwigheid en het belang van treurnis en troost.

Zo is zijn requiem niet langer een gebed voor het zielenheil van de overledene, maar geeft hij vooral aandacht aan de persoonlijke emoties van de achterblijvers. Het woord ‘deutsches’ verklaarde Brahms overigens eens graag te willen verruilen voor ‘menschliches’; dat zegt genoeg over de humanistische inslag die de componist zijn requiem wilde meegeven.

Groot orkest of twee piano's

De orkestbezetting van Ein deutsches Requiem is flink: naast het strijkerscorps noemt de partituur twee fluiten en een piccolo, twee hobo’s, twee klarinetten, twee fagotten en een contrafagot, vier hoorns, twee trompetten, drie trombones, een tuba, pauken, twee harpen en een orgel (facultatief).

In januari 1869 voltooide Brahms echter ook, op verzoek van zijn uitgever, een versie waarin het orkest is vervangen door piano à quatre mains. Brahms schreef over zijn pianoversie aan zijn uitgever (31 januari 1869): ‘Ik heb mij aan de edele bezigheid gewijd mijn onsterfelijke werk nu ook voor vierhandige zielen tot een genot te maken. Nu kan het niet ten onder gaan.’

De pianoversie beleefde zijn première in Londen, op 10 juli 1871, en heet daarom sindsdien de ‘Londense versie’ – overigens schijnt bij die première ook een Engelse tekst te zijn gebruikt. Een dergelijke reductie tot kamermuzikale proporties was overigens niet ongebruikelijk; kleiner bezette uitvoeringen van grote werken waren populair in de burgerlijke salons van de negentiende eeuw.

De opbouw van Ein deutsches Requiem

Ein deutsches Requiem is symmetrisch opgebouwd rondom deel IV, ‘Wie lieblich sind deine Wohnungen’, een idyllische schets van het Koninkrijk Gods in een vredige en liedachtige toonzetting.

De hoekdelen I en VII verwijzen naar elkaar, zowel in tekst als in muziek: de laatste vijftien maten van beide delen zijn bijna identiek. Deel II – dat begint als een treurmars – en deel VI – opera-achtige muziek met strijdlustige elementen – waarin dood en hel worden uitgedaagd, verbeelden de tweespalt tussen verdriet en vreugde, de delen III en V – beide over de korte tijd die de mens op aarde is vergund – die tussen trouw en hoop.

De delen III en VI, beide met een belangrijke solopartij voor de bariton, hebben met elkaar gemeen dat ze vanuit het perspectief van de individuele mens zijn gedacht. De delen II en VI zijn de meest dramatische delen van het werk, beide eindigend in een fuga waarin Brahms te herkennen is als Bach-bewonde-raar.

Ondanks deze symmetrie vertelt Ein deutsches Requiem zijn verhaal in één richting: de eerste delen behandelen de vergankelijkheid, maar de laatste twee delen bieden een troostvol uitzicht op een eeuwig leven.