Borodin Kwartet: Sjostakovitsj cyclus (deel VI)

Op dit concert staan het eerste en de laatste twee strijkkwartetten van Dmitri Sjostakovitsj naast elkaar geprogrammeerd. Het is een passende afsluiting van de cyclus die het Borodin Kwartet in Het Concertgebouw heeft gespeeld, die zowel de grote ontwikkeling van de componist als de grote consistentie in zijn oeuvre hoorbaar maakt.

Sjostakovitsj mag dan niet zijn geslaagd in het plan dat hij ooit had opgevat om een strijkkwartet in elk van de vierentwintig toonaarden te schrijven – zijn vijftien kwartetten komen over als een indrukwekkend en coherent geheel en vormen daarmee tezamen een van de grote monumenten van de twintigste-­eeuwse toonkunst.

Eerste strijkkwartet

Kort voor de première omschreef Sjostakovitsj zijn Eerste strijkkwartet als ‘opgewekt’, ‘lyrisch’ en ‘lenteachtig’. Hij merkte op dat hij eraan begonnen was als een vingeroefening om zich dit moeilijke genre eigen te maken, maar vervolgens zodanig door het werk gegrepen werd dat hij het toch naar buiten wilde brengen.

Hoewel we ook in dit ‘opgewekte’ werk de kenmerkende dissonanten en harmonische wendingen horen die de muziek van Sjostakovitsj zo gelaagd en ambigu maken, is dit kwartet inderdaad opvallend licht van toon en relatief traditioneel van vorm.

Het Moderato waar het kwartet mee opent, wisselt een lyrisch eerste thema af met een ironisch aandoende walsfiguur. Het tweede deel is opgebouwd als een reeks ‘achtergrondvariaties’, waarin het niet zozeer de melodie als de begeleiding is die gevarieerd wordt – een vorm die Michail Glinka een eeuw eerder populair had gemaakt en sindsdien als typisch Russisch te boek stond.

De twee laatste delen vervullen achtereenvolgens de rol van scherzo en van een levendige, uitbundige finale in de traditie van Ludwig van Beethoven.

Veertiende strijkkwartet

De laatste twee kwartetten zijn geschreven in een heel andere fase van Sjostakovitsj’ leven. Het tijdperk van Stalin was gevolgd door de ‘dauw’ en vervolgens weer een verharding van het culturele en politieke klimaat in de Sovjet-Unie onder ­Nikita Chroesjtsjov en Leonid Brezjnev.

Maar in de jaren zeventig, waarin de componist zijn laatste werken schreef, nam de politiek geen centrale plek meer in binnen Sjostakovitsj’ leven. De componist leed vooral onder zijn slechte gezondheid, waardoor hij veel van zijn tijd in het ziekenhuis doorbracht.

Hij was in 1971 getroffen door een tweede hartinfarct, had symptomen van polio waardoor zijn ledematen hem in de steek lieten, en er werd longkanker bij hem geconstateerd, die hem uiteindelijk fataal zou worden.

Daarnaast vinden we in zijn brieven – voor zover hij er nog in slaagde om die te schrijven – voortdurend namen van geliefde vrienden en collega’s die hij in die periode verloor.

In deze sombere tijd vormde het Veertiende strijkkwartet een opvallend lichtpunt. Het staat in de toonsoort Fis groot, die in het werk van Sjostakovitsj vaak met liefde wordt geassocieerd.

De componist doorbrak met dit werk een writers’ block dat hem sinds het voltooien van zijn Vijftiende ­symfonie had geplaagd, en wist tegelijk zijn reeks eerbetonen aan de leden van het Beethoven Kwartet te voltooien door dit kwartet op te dragen aan de cellist Sergej Sjirinski.

Veel van het materiaal in het eerste deel is afgeleid van het dansachtige thema dat in de eerste maten door de cello wordt ingezet en zich vervolgens op allerlei verschillende manieren ontvouwt.

In het indringende Adagio krijgt eerst de viool de hoofdrol, maar deze wordt vervolgens overgenomen door de cello, tot zij uiteindelijk samen een kort duet krijgen – een passage die Sjostakovitsj vanwege het lyrische, bijna romantische karakter schertsend zijn ‘Italiaanse stukje’ noemde.

Het derde deel begint met herhalende pizzicatonoten die direct voortvloeien uit het tweede. Het is een rondo, waarin als boodschap aan Sjirinski een citaat uit ­Sjostakovitsj’ opera Lady Macbeth van het district ­Mtsensk klinkt: de aria Serjozja, chorosji moj – Sergej, mijn schat.

De liefde was wederzijds: volgens zijn dochter reageerde de cellist, toen hij vernam dat Sjostakovitsj het kwartet aan hem had opgedragen, met de woorden: ‘Nu kan ik sterven’.

Vijftiende strijkkwartet

Het Vijftiende strijkkwartet kreeg van Sjostakovitsj geen opdracht mee, en wordt daarom vaak als een soort requiem voor hemzelf gezien. De ingewijde luisteraar zal in dit werk allerlei aspecten uit eerdere kwartetten terug kunnen horen.

Het is een reeks van zes achtereenvolgende adagio’s, die net als in het Tweede of het Elfde strijkkwartet elk zijn voorzien van een titel, en zonder onderbreking in elkaar overlopen.

Het Vijftiende strijkkwartet schetst een troosteloze maar intrigerende klankwereld – een raadsel dat zijn geheimen niet gemakkelijk blootgeeft. De Elegie opent als een fuga, maar zet deze niet voort, en mijmert schijnbaar doelloos voor zich uit.

Het tweede deel begint met een eigenaardige aaneenschakeling van crescendo’s op één noot en klinkt pas halverwege enigszins, en kortstondig, als een serenade.

Het korte, woeste Intermezzo leidt de Nocturne in, waarin de melodie op wonderlijke wijze door gebroken akkoorden omcirkeld wordt.

De betekenis van de Treurmars is waarschijnlijk het minst dubbelzinnig, maar die wordt dan weer gevolgd door de Epiloog met enigmatische trillers die uiteindelijk, als de tonen van de Treurmars terugkeren, stilletjes wegsterven.