Borodin Kwartet: Sjostakovitsj cyclus (deel V)

In dit vijfde concert van de Sjostakovitsj-cyclus van het Borodin-kwartet klinken het Dertiende strijkkwartet, Preludes uit de film Podroegi en het Piano­kwintet in g klein. Het strijkkwartet toont een donkere Sjostakovitsj: het middendeel wordt ook wel 'jam session from hell’ genoemd. De filmmuziek bij Podroegi en het Pianokwintet tonen Sjostakovitsj' inzet geaccepteerd te worden door de Sovjet-leiders. 

Dertiende strijkkwartet

Het Dertiende strijkkwartet is het derde werk dat Dmitri Sjostakovitsj opdroeg aan een van de leden van het beroemde Beethoven Kwartet, en ditmaal viel de eer te beurt aan de altviolist van het ensemble, Vadim Borisovski, die zijn zeventigste verjaardag vierde.

Het kwartet bestaat uit slechts één deel, en Sjostakovitsj bouwde daarmee voort op eerdere experimenten in de richting van een grotere, geïntegreerde vorm in zijn Zevende en Twaalfde strijkkwartet.

Dat ene deel van het Dertiende, dat bijna twintig minuten duurt, is overigens wel ruwweg in drie secties te verdelen die symmetrisch gerangschikt zijn. Het begint – en eindigt – met een treurzang, die wordt ingeleid door een solomelodie voor de altviool die alle twaalf tonen van het octaaf omvat, maar vooral wordt gedomineerd door het klaaglijke motief van de dalende secunde (een figuur die in het Duits bekend staat als een Seufzer: een zucht).

Een onheilspellende passage met staccatonoten mondt vervolgens uit in de eigenaardige centrale sectie van het kwartet. De pizzicato’s in de cello houden ergens het midden tussen een barokke passacaglia en een walking bass uit de jazz en begeleiden nerveuze figuren die weer uit een heel andere wereld afkomstig zijn.

Van de spelers van het kwartet wordt niet alleen verwacht dat zij strijken en tokkelen, maar ook dat zij met hun stok op de klankkast van hun instrumenten kloppen.

Zoals journaliste Wendy Lesser in haar boek over de Sjostakovitsj-kwartetten vaststelde, is dat een techniek waar menig bespeler van kostbare oude instrumenten voor terugdeinst: het Britse Fitzwilliam Quartet koos zelfs voor goedkopere exemplaren, zodat ze hun eigen instrumenten niet hoefden te beschadigen.

Sjostakovitsj zelf zou dit middendeel ooit omschreven hebben als een ‘grap’, maar de indruk die het maakt is eerder grotesk dan komisch. Het centrale deel is wel beschreven als een ‘jam session from hell’, en de klank van het kloppen met de strijkstok vergeleken met dat van nagels aan een doodskist.

Die verontrustende tikken keren aan het einde van het kwartet, als we weer bij de treurzang zijn beland, nog even terug. Kort daarna eindigt het kwartet met een scherp crescendo op één hoge bes – alsof er iets afgesneden wordt.

Preludes uit Podroegi

Sjostakovitsj componeerde regelmatig voor film: dat sloot aan bij het socialistische ideaal van een componist die dienstbaar was aan het volk, en het leverde uiteraard ook de nodige inkomsten op.

De film Podroegi (‘Vriendinnen’) uit 1934-35 was zijn derde samenwerking met de regisseur Lev Arnsjtam en vertelt het verhaal van drie meisjes die elkaar van jongs af aan kennen en uiteindelijk verpleegster worden in de Russische Burgeroorlog.

De soundtrack, die lang verloren was gedacht, is inmiddels deels teruggevonden en gereconstrueerd, en bevat onder meer curiositeiten als De internationale gespeeld op een theremin en het revolutionaire lied Zamoetsjen tjazjoloj nevolej (‘Gebroken door zware slavernij’), een favoriet van Lenin die Sjostakovitsj later in zijn Achtste strijkkwartet zou citeren.

Maar de partituur staat vooral bekend als een van de eerste werken waarin Sjostakovitsj uitvoerig voor strijkkwartet componeerde (zijn Eerste strijkkwartet voltooide hij immers pas in 1938). Het Borodin Kwartet speelt een selectie van zeven preludes uit deze partituur, waarin de strijkers worden vergezeld door Barry Douglas op de piano en Sergei Nakariakov op trompet.

Pianokwintet

Sjostakovitsj schreef zijn Piano­kwintet in g klein in 1940 op verzoek van zijn vrienden uit het Beethoven Kwartet, en de componist nam bij uitvoeringen graag zelf aan de piano plaats.

Aan zijn vertrouweling Isaak Glikman bekende hij zelfs dat hij de pianopartij specifiek had gecomponeerd met het oog op de mogelijkheid om kwartetten te kunnen vergezellen op tournees naar het buitenland. Door de snelle escalatie van de Tweede Wereldoorlog zou van die dromen niets terechtkomen: een half jaar na de première viel het Duitse leger de Sovjet-Unie binnen.

Het Pianokwintet vormde wel een belangrijke stap in het herstel van Sjostakovitsj’ positie aan het thuisfront, na de publieke veroordeling van zijn opera Lady Macbeth van het district Mtsensk in 1936 en zijn ‘boetedoening’ door middel van de Vijfde symfonie in het jaar daarop.

Hij ontving er de prestigieuze Stalin-Prijs voor, wat wel als signaal is opgevat dat hij weer bij de Grote Leider in de gratie was. Maar zoals de musicologe Marina Frolova-Walker onlangs met uitvoerig archiefonderzoek heeft laten zien, was toekenning van de prijs vooral te danken aan de onmiskenbare muzikale kracht van het werk, waardoor ook juryleden die niet in muziek gespecialiseerd waren het direct op één lijn plaatsten met dat van de ‘grote meesters’ uit het verleden.

Het kwintet heeft sterk neoclassicistische trekken, met heldere vormen en lijnen en de indrukwekkende Prelude en Fuga als openingsdelen. De regelmatige, getokkelde baslijn in het Intermezzo – interessant om te vergelijken met die uit het Dertiende strijkkwartet – klinkt ook onmiskenbaar barok, en dient als begeleiding van enkele prachtige lyrische duetten.

In vergelijking met de strijkkwartetten is het een extravert werk: het uitgelaten Scherzo en de ontspannen Finale zijn delen waar het speelplezier vanaf spat.