Borodin Kwartet met roerende Tsjaikovski

‘Ik ben niet verstoken van een zekere behendigheid, aangezien mijn naam bekend en gewaardeerd wordt in elk land. Daarom neem ik de vrijheid u een kleine gunst te vragen. Voor de prijs van 6 dukaten bied ik u via inschrijving een werk aan dat bestaat uit 6 kwartetten […] geschreven op een geheel nieuwe en bijzondere wijze.’

Wervende zinnen, waarmee Joseph Haydn zich richtte tot een Zwitserse relatie in de hoop zijn nieuwe kwartetserie, opus 33, ook aan particulieren aan de man te brengen. Inmiddels had hij ze al aan zijn uitgever Artaria verkocht.

Vernieuwing of verkooppraatjes

Maar wat was de ‘nieuwe en bijzondere wijze’? Afgezien van het commerciële aspect waren er als nieuwigheden het vervangen van de aanduiding menuet door het luchtiger klinkende scherzo. Muzikale grappen en verrassingen, ongebruikelijke of onverwachte wendingen, zijn ook kenmerkend voor de nieuwe serie.

Maar misschien was de belangrijkste verandering dat Haydn vanaf opus 33 een echte kwartetstijl ontwikkelde met zijn methode van de ‘thematische ontwikkeling’, waarbij motieven, ontleend aan een beginthema, op een conversatieachtige manier bewerkt en verwerkt worden voor alle instrumenten.

Zo wist hij een eenheid te bereiken in de hele compositie, en werden alle vier kwartetleden in de conversatie betrokken. De kwartetten werden opgedragen aan Groothertog Paul van Rusland, en daarom ook wel de ‘Russische kwartetten’ genoemd.

Het eerste kwartet

Het eerste kwartet van de reeks is het enige in een mineurtoonsoort, maar het opent onverwacht in majeur; een dubbelzinnig, plagerig begin in een overigens tamelijk ernstig kwartet. Ook het Scherzo, hoewel een stuk sneller dan het traditionele menuet, is meer ingetogen dan vrolijk.

Het enige majeurdeel in dit kwartet is het Andante, een enigszins statige dans. Er is een fraaie afwisseling tussen eerste viool en cello en het geheel heeft ondanks de contemplatieve ernst een lyrische gratie.

In zijn finales verpakte Haydn vaak humor en muzikaal temperament. Hier is de Finale een vrolijk, ademloos Presto met een virtuoze vioolsolo, door de eerste viool met Hongaars temperament gespeeld, als lichtvoetige afsluiting.

Het vijfde kwartet

Ook de opening van het Vijfde kwartet laat Haydns plezier zien in het spelen met verwachtingen en het stichten van verwarring. Het begint met twee cadensmaten die klinken als de afsluiting van een muzikale frase. Alsof het kwartet na de eerste maten ten einde is.

Pas dan begint het thema. De cadensmaten keren echter als een soort motto terug en beëindigen uiteindelijk het eerste deel. In het Largo is het luchtige ver te zoeken. Gedurende het hele deel speelt de eerste viool een hartstochtelijke, bijna tragisch klinkende aria, maar op het laatste moment verzint de componist toch nog een kwinkslag.

Groot contrast vormt hierna het Scherzo met zijn metrische onregelmatigheden en plotselinge pauzes. Als Finale kiest Haydn voor een variatiedeel: vier variaties op een vrolijk sicilianothema, met een onverwachte afsluiting in snel tempo.

Zo goedgehumeurd als Haydn bekend stond onder zijn tijdgenoten, zo gekweld kon de met depressies kampende liedcomponist Hugo Wolf zijn. Maar in betere tijden kon hij ook zuidelijke lichtheid en warmte laten klinken. Begin mei 1887 schreef hij in krap drie dagen een blijmoedig, lichtvoetig en speels stuk, overgoten door de Italiaanse zon. De Italiaanse serenade in G groot is een van zijn drie werken voor strijkkwartet.

Mogelijk werd hij geïnspireerd door het gedicht Der Soldat I van Joseph von Eichendorff, waarvoor hij op dat moment de muziek schreef, en door Eichendorffs novelle Aus dem Leben eines Taugenichts, over een jonge musicus die op zoek naar avontuur in een Italiaans kasteel belandt, waar een orkest een serenade speelt.

Wolfs Italiaanse serenade heeft de vorm van een rondo. De thematiek zou de serenade kunnen zijn die een minnaar op zijn gitaar tokkelt. Het werk heeft maar één deel, hoewel er schetsen zijn voor andere delen. Later bewerkte Wolf de compositie voor kamerorkest.

Het was zijn eerste officiële strijkkwartet, geschreven voor een benefietconcert met alleen eigen werken, georganiseerd om zijn magere financiën aan te vullen. Voor het toenmalige publiek was het zoiets als een mijlpaal in een land waarin kamermuziek lange tijd meer iets voor liefhebbers dan voor openbare concerten was.

‘Nooit voelde ik me zo gevleid als toen Leo Tolstoj luisterde naar mijn Andante terwijl de tranen over zijn wangen stroomden.’

Het strijkkwartet kende geen Russische traditie en was meer een ‘Duits’ genre. Maar het tij keerde en het strijkkwartet begon in Rusland terrein te veroveren. Pjotr Iljitsj Tsjaikovski wist een synthese tot stand te brengen tussen de westerse, klassiek-romantische kwartettraditie en Russische klanken en folklore. Het benefietconcert werd een artistiek en financieel succes.

Het Eerste strijkkwartet in D groot werd vooral populair vanwege het Andante, gebaseerd op een oude Russische melodie. Het qua vorm klassieke eerste deel is licht en speels en zou vanwege de syncopisch pulserende openingsakkoorden van een Russische recensent de bijnaam ‘Accordeon’ hebben gekregen.

Het langzame tweede deel is bij uitstek gekleurd door Russische folklore met zijn charmante thema, afkomstig van een populair Oekraïens volksliedje.

Tsjaikovski hoorde het zingen toen hij op bezoek was bij zijn zus in de Oekraïne. Het lied begint met de woorden ‘Vanja zat op de sofa en rookte een pijp tabak.’ Ter afwisseling speelt de eerste viool een tweede expressieve melodie boven een pizzicato begeleiding. Het deel wordt in zijn geheel met gedempte instrumenten uitgevoerd. Het zou de schrijver Leo Tolstoj diep geraakt hebben.

In zijn dagboek schreef de componist: ‘Nooit in mijn leven voelde ik me zo gevleid, zo trots op mijn creatieve vermogens als toen Leo Tolstoj, zittend aan mijn zijde, luisterde naar mijn Andante terwijl de tranen over zijn wangen stroomden.’

Het Scherzo vormt hiermee een energiek contrast met zijn scherpe ritmische accenten, ongewone accentveranderingen en dynamische tegenstellingen. Het is een levendige boerendans, vrolijk en kleurrijk. Ook de Finale is sterk folkloristisch gekleurd: uitbundige dansmuziek met volkse motieven, herhaalde, opwindende ritmes en accenten.

Het besluit met een wervelende coda. Hoewel zijn Eerste strijkkwartet met enthousiasme werd ontvangen zou Tsjaikovski slechts drie strijkkwartetten componeren, maar ze nemen wel een belangrijke plaats in zijn oeuvre in.