Boris Berezovski in Rachmaninoffs Derde pianoconcert

Nog voor de officiële première van Serge Rachmaninoffs Derde pianoconcert in d klein deden er in Moskou geruchten de ronde over de bijzondere melodische vondsten in dit werk. Maar naast de prachtige melodieën, die later over de hele wereld voor instant succes zouden zorgen, vereiste de nieuwe compositie ook een overdaad aan technische acrobatiek, wat op de zenuwen van faalangstige pianisten werkte.

De beoogde vertolker, de Pools-Amerikaanse pianist Józef Hofmann, aan wie het Derde pianoconcert was opgedragen, bedankte voor de eer en liet de partituur links liggen. Rachmaninoff hield het werk daarom in november 1909 zelf ten doop met het New York Symphony Orchestra. Na de première met dirigent Walther Damrosch volgde een uitvoering onder leiding van Gustav Mahler.

De eerste luisteraars raakten niet uitgepraat over de mooie, aangrijpende en emotioneel geladen melodieën: het vrije hoofdthema uit het eerste deel, dat aan oude Russische gezangen herinnerde, de zangerige variaties uit het daaropvolgende Intermezzo en de aanstekelijke klanken van de energieke Finale.

Gevraagd naar zijn thema’s vertelde Rachmaninoff dat hij een melodie op een piano wilde laten ‘zingen’ zoals zangers dat deden. Vervolgens zocht hij ‘simpelweg’ naar een geschikte orkestbegeleiding die dit ‘gezang’ niet zou overstemmen.

Hoewel Rachmaninoff als solist onvergelijkbaar was, maakte pianovirtuoos Vladimir Horowitz het Derde pianoconcert pas echt tot een begrip. Hij was ook de eerste die het op grammofoonplaat uitbracht, in 1930. Negen jaar later ging Rachmaninoff zelf de studio in. Zijn historische opname met The Philadelphia Orchestra onder leiding van Eugene Ormandy laat een fenomenale pianist horen in een pianoconcert dat hem op het lijf geschreven was. 

Zijn eerste symfonie componeerde Dmitri Sjostakovitsj voor zijn eindexamen op het Conservatorium van Leningrad. Tussen dit optimistische werk van de achttienjarige jongen en de laatste, Vijftiende symfonie van de vijfenzestigjarige Sjostakovitsj ligt bijna een halve eeuw vol pijn, hoop, triomfen en nederlagen.

En toch is Sjostakovitsj’ Vijftiende geen zwanenzang maar een feestelijk-opgewekt orkestwerk geworden. Sjostakovitsj wilde per se positieve, vrolijke muziek schrijven, wat in schril contrast stond met wat hij werkelijk in april-juli 1971 voelde en beleefde.

De componist was al geruime tijd ziek, en had een voorgevoel dat hij met zijn laatste symfonie bezig was. In een brief aan zijn latere biograaf Krzysztof Meyer bekende Sjostakovitsj dat hij in de toekomst ‘waarschijnlijk niet meer zou moeten componeren’.

Hij vond het een ondraaglijke gedachte, want hoe zou hij anders moeten leven? Maar meteen na de voltooiing van de Vijftiende symfonie kreeg Sjostakovitsj zijn tweede hartaanval en was hij genoodzaakt om rust te nemen. Anderhalf jaar lang zette hij, voor de eerste keer in zijn leven, geen noot op papier.

Bezorgd om zijn gezondheid wilde Sjostakovitsj zijn laatste symfonie opgewekt laten klinken. Het nieuwe orkestwerk werd precies zoals hij het bedacht had: optimistisch, vrolijk, bij vlagen zelfs humoristisch. Tegelijkertijd is de Vijftiende symfonie doorspekt met soms letterlijke citaten uit werken van Bach, Beethoven, Rossini en Wagner. Ook haalt de componist herinneringen aan zijn eigen composities op.

Was hij bezig met een hommage aan de muziek die hem bijzonder raakte en haastte hij zich zijn herinneringen vast te leggen? Hij was in ieder geval tevreden met het resultaat. Het werd een werk dat ‘vanaf het begin volkomen duidelijk was – van de eerste tot de laatste noot. Het moest alleen nog maar opgeschreven worden’.

Tijdens de zomermaanden van 1971 dacht Sjostakovitsj vaak aan de muziek van zijn favoriete componist Gustav Mahler. Vlak voor zijn dood vertelde hij aan Meyer dat ‘een en ander’ in zijn Vijftiende ‘onder invloed van Mahler ontstond’. Maar welke stukken hem inspireerden kon hij niet met zekerheid zeggen.

Hoewel hij ‘het meeste’ van Mahlers Eerste symfonie hield, bewonderde hij net zoveel diens Tweede, Derde en ‘de heerlijke’ Vierde. Ook de Vijfde, Zesde en Zevende symfonie hadden een plekje in zijn hart. De Achtste symfonie vond hij ‘schitterend’, net als trouwens de daaropvolgende Negende en de onvoltooide Tiende. Bij een dergelijke uitleg moest hij zelf hartelijk lachen. Maar als hij te horen zou krijgen dat hij nog slechts ‘een uur te leven had’, dan was de keuze zo gemaakt: zijn laatste uur zou hij het liefst onder de klanken van het slot van Das Lied von der Erde willen doorbrengen.

Sjostakovitsj componeerde altijd snel, en zijn Vijftiende symfonie had hij ook binnen een paar maanden klaar, tussen de medische behandelingen door. De première liet echter een half jaar op zich wachten. Niet alleen Sjostakovitsj was ziek, ook de beoogde dirigent Kirill Kondrashin kreeg hartproblemen en moest alle repetities afzeggen.

Pas op 8 januari 1972 ging de Vijftiende symfonie in Moskou in première, door het orkest van de Sovjetradio en televisie onder leiding van Sjostakovitsj’ zoon Maxim. Dmitri Sjostakovitsj had toen nog drie jaar te leven.