Boedapest Festival Orkest, Iván Fischer & Emanuel Ax

tekst: Lies Wiersema

Johann Sebastian Bachs vier ­orkestsuites – door hemzelf zoals toen gebruikelijk ‘ouvertures’ genoemd – zijn reeksen van verschillende in die tijd populaire dansen. Duitse hoven hadden Franse dansmeesters in dienst en Franse hofdansen vulden het repertoire, zo ook in de suites van Bach. Zijn Derde orkestsuite bestaat uit een ouverture, een air, twee gavottes, een bourrée en een gigue, alles in dezelfde toonsoort d groot.

"Bach liet de ouverture niet door een Franse dans volgen, maar door de beroemde ‘Air op de g-snaar'"

Met majestueus trompetgeschal wordt de suite geopend. Johann Wolfgang von Goethe zag in zijn verbeelding ‘een processie van elegant geklede mensen een grote trap afdalen’, toen een jeugdige Felix Mendelssohn hem de ouverture op de piano voorspeelde. Anders dan gebruikelijk liet Bach de ouverture niet door een Franse dans volgen maar door een aria, het beroemde Air, dat later ‘Air op de g-snaar’ is gaan heten en een cult­status verwierf. 

Die titel was afkomstig van de negentiende-eeuwse Duitse violist August Wilhelm die het werk zodanig bewerkte dat de oorspronkelijke melodische bovenstem in zijn geheel op de g-snaar gespeeld kon worden, wat een unieke sonore klank gaf. De Air is het enige suitedeel dat alleen voor strijkers geschreven is. Het heeft de vorm van één lange cantabile melodie in de eerste violen boven een stapsgewijze beweging in de bas, een continue beweging van begin tot eind.

De eerste echte dans is de Gavotte, opgewekt en feestelijk van karakter, vooral door de trompetten en pauken. Eigenlijk bestaat hij uit twee gavottes die achter elkaar gespeeld worden, waarna de eerste gavotte herhaald wordt. Het was indertijd een in aristocratische kringen geliefde Franse hof­dans. Iets sneller is de Bourrée, van oorsprong net als de gavotte een Franse volksdans maar in Bachs tijd een temperamentvolle Franse hofdans die vaak gedanst werd aan het hof van Lodewijk XIV.

De vrolijkste van alle dansen is de Gigue, ontstaan in Schotland en Ierland, waar hij bekend staat als de jig. De uitbundigheid van de blazers doet denken aan de openingsfanfare van de suite. Met hun kleurrijke klanken maken ze dit laatste deel tot een feestelijke afsluiting.

Zo levenslustig als Bachs Orkestsuite is, zo donker en dreigend is Wolfgang Amadeus Mozarts Twintigste pianoconcert in d klein, een hoogtepunt in zijn concertrepertoire vol dramatische contrasten van de eerste tot de laatste noot.

Met zijn onheilspellende karakter was het een van de weinige van zijn pianoconcerten die bij de romantische negentiende-eeuwers in de smaak vielen. Mozart schreef slechts twee pianoconcerten in een mineurtoonsoort. Het eerste daarvan in d klein, een toonsoort die hij ook koos voor de opera Don Giovanni (en de demonische scene met de Stenen gast) en het Requiem, werken waarin de dreiging voelbaar is.

Geagiteerde syncopen en grommende piano­triolen in de opening van het pianoconcert laten die dreiging goed voelen. Met de uitbarsting van het hele orkest is het alsof demonische machten losbreken. Daarna zet de solist in met een bevallige, recitatiefachtige frase. Na de cadens volgt een lang naspel van het orkest, tot alles uiteindelijk tot rust komt.

"Op de dag van het concert was de kopiist nog bezig"

Opgelucht, alsof na de storm de zon doorbreekt, zo opent het tweede deel; een Romance, met een vredige, ongekunstelde melodie. Het heeft de vorm van een rondothema dat nog tweemaal te horen is. Maar midden in de Romance, in een stormachtig intermezzo, lijken de demonische machten uit het Allegro weer op te doemen, tot ten slotte de serene melodie terugkeert.

Het laatste deel werd in haast voltooid. Op de dag van het concert was de kopiist nog bezig en de gekopieerde partijen moesten nog nagekeken worden. Met een opwindend rondothema opent dit laatste deel dat vol zit met verrassingen en verwijzingen naar het eerste deel. Alles eindigt in een zonnig D groot, waarmee Mozart na alle stormen zijn publiek uiteindelijk een ontspannen afronding gunt.

Vaak is gezegd hoe dicht dit concert bij Ludwig van Beethovens idioom staat. Beethoven had grote bewondering voor Mozarts Pianoconcert en schreef beroemd geworden cadensen voor het eerste en derde deel. Mozarts eigen geïmproviseerde cadensen zijn niet overgeleverd.

Het fatum, het onafwendbare noodlot, dat is wat ons leven volgens Pjotr Iljitsj Tsjaikovski beheerst: ‘het noodlot, … dat ooit voorkomt dat ons streven naar geluk zijn doel bereikt, … dat als een zwaard van Damocles boven onze hoofden hangt …, onontkoombaar’.

Dit fatum klinkt in de fanfare-introductie waarmee zijn Vierde symfonie in f klein opent. De symfonie kwam tot stand in een turbulente tijd die vooral getekend werd door de avances van een hopeloos verliefde aanbidster, Antonina Miljoekova. Haar dreiging zonder hem niet meer te kunnen leven en zijn behoefte aan een maatschappelijk geaccepteerde oplossing voor zijn homoseksualiteit leidden tot een verstandshuwelijk waarin ze ‘als broer en zus’ zouden samenleven.

Na drie maanden beëindigde Tsjaikovski wat een ondraaglijke situatie was geworden

De dag na de huwelijksvoltrekking bleek het een vergissing. Na drie maanden beëindigde Tsjaikovski wat een ondraaglijke situatie was geworden. De symfonie droeg hij anoniem op aan zijn beschermvrouwe Nadezjda von Meck. Hij schreef haar dat zijn symfonie een programma heeft waarin het onontkoombare noodlot, het motto-thema van de koperblazers in het eerste deel, de kern vormt.

De twee middendelen zijn zachtaardiger. De hobomelodie in het begin van het ­langzame tweede deel drukt melancholie uit: ‘Dat melancholische gevoel dat ’s avonds in je opkomt als je alleen zit, moe van je werk. Je pakt een boek, maar het valt uit je handen en een hele stoet herinneringen trekt voorbij.’ In het Scherzo worden de twee buitensecties door de strijkers geheel pizzicato gespeeld.

Tsjaikovski beschrijft het als ‘grillige arabes­ken, vluchtige beelden die in je opkomen na een paar glazen wijn’. De inzet van de Finale lijkt een uitbundige uitbarsting van opwindende vrolijkheid. Tsjaikovski spreekt over een volksfeest. In allerlei varianten klinkt steeds het Russische volksliedje over een berkenboom: ‘Op het veld stond een berk’. Maar dan dringt zich uiteindelijk toch weer het noodlot op, in de dramatische terugkeer van de omineuze fanfares met het motto-­thema.

Daaruit maakt zich het volksliedje los en alles eindigt in een definitieve, glorieuze apotheose. Of de symfonie echt autobiografisch is wordt betwijfeld. Het werk aan de eerste schetsen dateert immers van voor de episode Antonina en het programma schreef hij pas achteraf voor Von Meck. Maar de compositie is wel beïnvloed door Tsjaikovski’s sombere gemoedstoestand in die tijd.

Over het resultaat was hij overigens buitengewoon tevreden. Het was zijns inziens zijn beste orkestwerk, en wat betreft textuur en vorm een flinke stap vooruit in zijn ontwikkeling. De première in Sint-Petersburg was een ongekend succes.