Blomstedt dirigeert Brahms 1 bij het Koninklijk Concertgebouworkest

In juli 1829 is de twintigjarige Felix Mendelssohn op Grand Tour door Europa. Onderdeel daarvan is een bezoek aan Edinburgh, Schotland. Aan zijn familie in Duitsland schrijft hij: ‘In de avondschemering zijn we vandaag naar het paleis gegaan waar Koningin Maria leefde en liefhad. Er is daar een kleine kamer waarheen een wenteltrap leidt. Die zijn ze opgegaan en in de kamer vonden ze Rizzio [de Italiaanse secretaris en minnaar van Queen Mary, red.]… Drie ruimtes verderop is een donkere hoek, waar ze hem hebben vermoord. De kapel die er vlakbij staat heeft nu geen dak meer, er groeien gras en klimop, en op het nu vergane altaar werd Maria tot koningin van Schotland gekroond. Alles is teloor en vermolmd en de heldere hemel schijnt er naar binnen. Ik geloof dat ik vandaag in die oude kapel het begin van mijn Schotse symfonie heb gevonden.’ Hoewel Mendelssohn met dezelfde brief alvast een thema uit het eerste deel meestuurt, duurt het nog dertien jaar voor hij de symfonie voltooit. Maar het geduld loont. Mendelssohns Derde is een groot en blijvend succes, zeker in Groot-Brittannië. 

De symfonie bestaat uit vier delen die alle zonder onderbreking in elkaar overgaan: zo kon het publiek niet applaudisseren tussen de delen – iets waar Mendelssohn een hekel aan had. Hiermee liep de componist vooruit op het symfonische gedicht, dat zo’n dertig jaar later in zwang kwam. Het eerste deel opent met een lange en trage introductie, gevolgd door steeds snellere variaties op het hoofdthema. Een stormachtig gedeelte verwijst mogelijk naar Mendelssohns woeste boottocht naar de Schotse eilanden. In een uitvoerig coda storten de strijkers, chromatisch, een aantal grote golven over het orkest uit. Het tweede deel is het meest ‘Schotse’, met blazersharmonieën die aan doedelzakken doen denken en met het ritme van de Scotch snap: het accent op de eerste korte noot, gevolgd door een langere zonder nadruk. Het langzame derde deel is in sonatevorm. Dit is de Mendelssohn die de hele negentiende-eeuwse Engelse muziek beslissend zou beïnvloeden. De volle instrumentatie en de melodieën doen al bijna denken aan Edward Elgar (1857-1934). Dichter bij de ruige Schotse eilanden dan in het vierde deel komt Mendelssohns gepolijste muzikale verbeelding nergens. Het is een thematisch boordevol deel, en ongebruikelijk strijdbaar: guerriero schrijft Mendelssohn zelfs voor. De symfonie eindigt op bijzondere wijze: met een instrumentaal koraal in majeur, en een verwijzing naar de langzame introductie van het werk. 

Wilhelm Stenhammar (‘Sten’ voor familie en vrienden) is de zoon van een architect/amateurcomponist. Pas nadat hij de muziek van Jean Sibelius leert kennen, durft Stenhammar zijn eigen stem als componist te ontwikkelen. Zijn oeuvre blijft klein: Stenhammar is bijzonder kritisch op zijn eigen muziek.

De cantate Sången (‘Het lied’), waaruit het Mellanspel (‘tussenspel’) afkomstig is, is Stenhammars laatste grote werk. Het Mellanspel is ingetogen en toch meeslepend. In de stemmige instrumentatie klinkt duidelijk Stenhammars ervaring als dirigent door: hij was van 1907 tot 1922 chef-dirigent van het symfonieorkest van Göteborg – toevallig (of niet?) de plaats die Herbert Blomstedt als zijn thuisstad beschouwt.

Brahms’ Eerste symfonie grijpt de luisteraar vanaf de eerste noten bij de strot, om die voorlopig niet meer los te laten. Vanaf het naar adem snakkende begin tot aan de laatste doorluchte noot zijn we overgeleverd aan een volleerd symfonicus. Maar: ten tijde van de première, in 1876, is Johannes Brahms zelf daar nog niet zo zeker van.

Het heeft hem zo’n vijftien jaar gekost voor hij met zijn eersteling voor de dag durft te komen. Er zijn orkestrale successen aan voorafgegaan, absoluut: twee serenades, Ein deutsches Requiem, de Haydn-­variaties, het Eerste pianoconcert. Maar om zijn naam definitief in de muziekgeschiedenis te griffen moet Brahms, vooral van zichzelf, een symfonie schrijven: eentje waarmee hij uit de voetsporen van Ludwig van Beethoven treedt – maar waarmee hij hem tegelijkertijd eert.

Brahms doet dat door zijn eerste symfonie beethoveniaanse proporties mee te geven, in de meest b­eethoveniaanse toonsoort: bijna een uur lang muziek in c klein. Dat is de toonsoort van, onder andere, Beethovens Vijfde symfonie – het icoon van gewelddadig verlangen en uiteindelijke verlossing.

Maar waar Beethoven met zijn ritmische opening de luisteraar buiten westen slaat, snijdt Brahms ons met een ijselijk langgerekte melodische lijn de adem af. In deze introductie en het eerste thema zit vrijwel al het materiaal van het eerste deel besloten: de lange stijgende chromatische lijn en een motief van vallende septiemen en sexten houden de luisteraar in nerveuze spanning.

Het tweede en derde deel bieden een welkome gelegenheid om op adem te komen: in het Andante sostenuto horen we Brahms de liedcomponist; door de rol van de hobo en de viool­solo aan het eind doet het deel denken aan het langzame deel uit Brahms’ Vioolconcert. 

Na een opgewekt derde deel brengt de opening van de finale ons terug naar de sfeer van het eerste deel. Strijkers proberen, pizzicato, enige lucht in de drukkende sfeer te brengen. Een thema in de hoorns verandert de stemming en leidt naar de belangrijkste melodie in dit deel: het is, net als in de finale van Mendelssohns ‘Schotse’ symfonie, een koraal.

Bij Brahms is het echter geen slotgedachte, maar de aanleiding voor veel variërend vuurwerk. Het is vooral deze melodie die de symfonie de bijnaam ‘Beethovens Tiende’ bezorgde. Brahms’ ergernis daarover is begrijpelijk: hij heeft Beethoven duidelijk beluisterd en bestudeerd, maar zijn opus 68 is geen poging Beethoven te imiteren. Het is honderd procent Brahms.