Bezuidenhout dirigeert en soleert bij het Concertgebouworkest

tekst: Eddie Vetter

‘Er ist der Vater, wir sind die Buben’ (Hij is de vader, wij zijn de kinderen). Volgens een veel latere auteur zou Wolfgang Amadeus Mozart dit over Bach hebben gezegd; niet over Johann Sebastian, maar over diens tweede zoon Carl Philipp Emanuel. Het is de vraag of Mozart het inderdaad heeft gezegd, maar de ‘Berlijnse Bach’ stond bij hem zeker in hoog aanzien.

Emanuel was opgeleid door zijn vader, die hem een uitmuntende leerling noemde en hiervoor een eenvoudige verklaring gaf: de jongen was van kindsbeen af omringd met goede muziek. Als zeventienjarige ging hij in Leipzig rechten studeren, hoewel hij toen al componeerde. In 1740 trad hij als klavecinist in dienst van het hof in Berlijn. Daar begeleidde hij onder meer koning Frederik de Grote bij diens fluitspel. 

Emanuel heeft meer dan vijftig klavierconcerten gecomponeerd. Het Klavierconcert in d klein uit 1745 neemt een bijzondere plaats in. Hierin etaleert hij volop een zogenoemde ‘empfindsamer Stil’, een stijl die gericht is op persoonlijke gevoelsexpressie.

‘Speel vanuit de ziel’, drukt hij de lezers op het hart in zijn leerboek over de kunst van het klavierspel. ‘Aangezien een musicus alleen iemand kan raken als hij zelf geraakt wordt, moet hij alle emoties voelen die hij bij zijn luisteraars wil opwekken.’ 

De uitdrukkingskracht van de menselijke stem vormt een bron van inspiratie, zoals vooral te horen is in het langzame middendeel. Dan spelen de strijkers met dempers, de contrabassen veelal pizzicato, terwijl de eerste violen en zelfs het klavier zingen als in een opera-aria.

De intieme, melancholieke stemming contrasteert sterk met de opwinding in de hoekdelen. Wat Mozart vast naar waarde zou hebben geschat: het orkest is in alle gevoelsontlading een gelijkwaardige partner van de solist.

De orkestpartijen zijn gebaseerd op de kritische editie Carl Philipp Emanuel Bach: The Complete Works (www.cpebach.org), en ter beschikking gesteld door de uitgever ervan, het Packard Humanities Institute in Los Altos, Californië.

In 1774 werd Mozart achttien. De jaren waarin hij als wonderkind met zijn vader door Europa reisde, waren voorgoed voorbij. Een paar maanden tevoren hadden ze nog wel Wenen aangedaan om een positie aan het hof te verkrijgen. Tevergeefs.

Terug in het provinciaalse Salzburg voelden vader en zoon zich opnieuw overgeleverd aan de grillen van de aartsbisschop. Het ging allemaal niet ten koste van Mozarts productiviteit. In een paar jaar componeerde hij zo’n twintig symfonieën, met als hoogtepunt Symfonie nr. 29 in A groot, KV 201, gedateerd 6 april 1774. 

Net als zijn idool Haydn was Mozart een grootmeester in de openingszet

In Wenen had hij de nieuwste muziek leren kennen, zoals die van Joseph Haydn. Net als zijn idool was Mozart een grootmeester in de openingszet. De symfonie sluipt zachtjes de concertzaal binnen. Geen grote gebaren maar een opvallend onopvallende entree, waardoor de luisteraar juist wordt verrast.

Pas na twaalf maten voegen hobo’s en hoorns zich bij de strijkers, die het thema dan een octaaf hoger en forte spelen. De symfonie loopt over van zulke vondsten, zoals de onverwachte coda van het eerste deel. Daarin worden de instrumenten ingenieus met elkaar verweven als in een strijkkwartet van Haydn.

In het pastoraal getinte Andante spelen de strijkers met dempers totdat zij (alweer een verrassing!) in de laatste vier maten opeens de dempers verwijderen om op volle kracht hobo’s en hoorns van repliek te dienen. Na het gracieuze begin van het Menuetto schrikken de oren op van de met fortissimo gemarkeerde, dreigende toonherhalingen. Zo blijft Mozart spelen met verwachtingspatronen.

De stormachtige beweging in de finale wordt op gezette tijden onderbroken als de andere instrumenten zwijgen en de violen met flitsende, over anderhalf octaaf stijgende toonladders (‘tirades’) de aandacht trekken. Toen Mozart in 1783 opnieuw in Wenen zijn geluk ging beproeven, vroeg hij zijn vader hem vier symfonieën te sturen. Daaronder deze bijna tien jaar oude muziek, die hij kennelijk niet als een jeugdwerkje beschouwde.

Omstreeks 1785 formuleerde Christian Friedrich Daniel Schubart in gevangenschap (wegens opruiende geschriften zat hij tien jaar vast) zijn Ideen zu einer Ästhetik der Tonkunst, waarin hij de toonsoorten karakteriseerde.

Over c klein schreef hij: ‘Liefdesverklaring en tegelijk klacht van de ongelukkige liefde. Elk smachten, verlangen, zuchten van de liefdesdronken ziel ligt in deze toonsoort.’ Mozart heeft slechts één concert in c klein gecomponeerd, Pianoconcert nr. 24.

Een paar jaren eerder was in Salzburg eindelijk zijn ontslag ingewilligd, zoals hijzelf schreef ‘met een schop onder mijn kont’ van de aartsbisschop. Hij vestigde zich als vrij kunstenaar in Wenen. 

Voor zover bekend, gaf hij in april 1786 de eerste uitvoering in het Burgtheater, ongeveer twee weken na de voltooiing van het werk en ruim een maand voor de première van Le nozze di Figaro. Het zou zijn laatste ‘academie’ in dit theater zijn, concerten die hij organiseerde om zijn muziek aan het Weense publiek te presenteren.

De autograaf van de partituur wijst op een koortsachtig scheppingsproces: ongewoon veel verbeteringen, een vaak moeizaam in een te krappe ruimte gefrommelde solopartij. Er blijkt duidelijk uit dat de compositie symfonisch is opgezet en dat de kaders zijn gevormd door het aandeel van het orkest. 

Voor het eerst gebruikt Mozart in een pianoconcert een volledige blazersbezetting, met zowel hobo’s als klarinetten. De relatie met de solist is zonder meer dramatisch te noemen.

Het orkest begint de ongewoon lange expositie extreem onevenwichtig. Al na vier tonen klinkt er een grote sprong omhoog van een verminderd septiem en kort daarna nog eens een toontrap lager, alsof de muziek meteen naar een ander centrum wil uitwijken.

In acht maten komen alle twaalf chromatische tonen van het octaaf voorbij. Dit hartstochtelijke thema keert geregeld terug, vreemd genoeg nooit letterlijk in de piano. Zo drukt het een stempel op zelfs de lieflijkste passages in de solopartij. 

Het Larghetto is daarna de eenvoud zelve. Het staat in de majeurparallel Es groot, maar vertoeft vaker in de sferen van c klein. De finale is opgezet als een thema met acht variaties. In de autograaf zie je Mozart daar echt worstelen met de ruimte op het muziekpapier en zoeken naar de beste pianofiguraties.

Het is de vraag of hij bij c klein dezelfde associaties heeft gehad als zijn tijdgenoot Schubart, maar het steekt in dit concert wel erg donker af tegen het majeur van Le nozze di Figaro.