Bernstein en Sibelius bij het Concertgebouworkest

Tekst: Carine Alders

Joey Roukens studeerde compositie bij Klaas de Vries in Rotterdam en presenteert met Boundless zijn derde compositie voor het Koninklijk Concertgebouworkest. Als acht­jarig jongetje speelde hij tijdens zijn pianolessen al eigen werk. Zoals de huidige jeugd de straat op gaat om Pokémons te verzamelen, zo struinde Joey de cd-rekken in de winkels af op zoek naar componisten om aan zijn verzameling toe te voegen.

Een van de helden uit zijn jeugd was Leonard Bernstein en toen artistiek directeur Joel Ethan Fried hem vroeg een hommage aan Bernstein te componeren voor het Concertgebouworkest hoefde hij niet lang na te denken.

De bezetting zat in de opdracht ingebakken: de nieuwe compositie moest een spiegel worden van Bernsteins Serenade. In deze ongebruikelijke bezetting met uitgebreid slagwerk, maar zonder blazers, liet Roukens alleen de vioolsolist achterwege en voegde een toetsenist toe op celesta en synthesizer.

Het werk is ook in een ander opzicht een spiegel van Serenade: niet alleen Bernstein gebruikte in zijn compositie muzikaal materiaal uit Anniversaries, ook Roukens putte uit deze korte pianowerken, die Bernstein zijn leven lang als verjaardagsgeschenk of in memoriam componeerde voor vrienden en collega’s.

De titel van deze minisymfonie in drie delen verwijst naar zowel de tomeloze energie in de muziek van Bernstein als zijn grenzeloze muzikale interesse. Het eerste deel Manically kookt over van energie, alsof het orkest het tempo nauwelijks bij kan houden. Het tweede deel Glacially is een klein koraalachtig adagio met langzaam verschuivende harmonieën.

Aan het eind klinkt uit de verte, als uit een muziekdoosje, de langzame wals uit Bernsteins Anniversaries waarop dit deel gebaseerd is. In het laatste deel Propulsively komt de muziek op stoom met stampende ritmes en strakke syncopen. Net als zijn jeugdheld verwerkt Roukens populaire muziek in zijn compositie: flarden rock, techno en jazz komen voorbij en Boundless raast naar een koortsachtig einde.

Tekst: Floris Don

Leonard Bernstein was in 1954 nog niet de gevierde componist van West Side Story en Candide, maar al wel een spraakmakend dirigent die tevens een aantal filmpartituren op zijn naam had staan. Na het overlijden van zijn mentor Sergej Koussevitzki besloot de jonge Bernstein de Serenade, een verkapt vioolconcert, aan hem én aan diens vrouw op te dragen.

Het betreft dan ook een ode aan de liefde (vergelijk Mahlers Adagietto) alsook een muzikale interpretatie van een typisch oud-Grieks symposium, een filosofische discussiebijeenkomst gestimuleerd door een gezonde dosis wijn. In een bij de partituur gevoegde toelichting vertelt Bernstein dat hier geen sprake is van een al te letterlijke vorm van programmamuziek, maar dat het lezen van Plato’s Symposium hem niettemin zeer heeft geïnspireerd.

‘De muziek is, net als de dialoog, een reeks van gerelateerde stellingen die de liefde prijzen, en volgt de platonische vorm door de volgorde van sprekers bij het banket te handhaven.’ Bij wijze van handleiding geeft Bernstein vervolgens een uitleg bij elk deel.

Het symposium wordt geopend door Phaedrus die een lyrische lofrede op de liefde en de god Eros afsteekt (fugato, begonnen door vioolsolo). Pausanias beschrijft vervolgens de dualiteit tussen liefde en geliefde; dit wordt door middel van een klassieke ­sonatevorm uitgedrukt.

In het tweede deel neemt Aristophanes de rol van ‘bedtime storyteller’ op zich, en vertelt over de liefde als was het een sprookje. In het zeer korte derde deel, een humoristisch scherzo, mag de arts Eryximachus zich uitspreken over ‘de lichamelijke harmonie als wetenschappelijk model voor de werking van liefdespatronen’.

Daarna volgt in de woorden van Bernstein ‘de misschien wel mooiste toespraak van de dialoog’, die van Agathon die alle aspecten van de liefde – de kracht, charme, functionaliteit – omarmt. Een zangerig Adagio is het gevolg. In het slotdeel wordt de gewichtige toespraak van Socrates halverwege onderbroken door Alcibiades en zijn dronken volgelingen.

De muziek varieert nu van geagiteerd tot zeer baldadig. Bernstein: ‘Als men een vleugje jazzmuziek vermoedt, hoop ik niet dat men denkt met anachronistische Griekse feestmuziek van doen te hebben. Het is eerder de vanzelfsprekende uitdrukking van een moderne Amerikaanse componist die vol is van de spirit van zo’n tijdloos feestelijk diner.

Tekst: Aad van der Ven

De première van een symfonie van Jean Sibelius was in het begin van de vorige eeuw in Finland een gebeurtenis waarnaar werd uitgekeken. Een nieuw werk van zijn hand leverde telkens weer gespreksstof op, ongeacht of het nu ging om de robuuste, soms overstelpend romantische muziek van zijn jonge jaren (Eerste en Tweede symfonie), waarin hij als geen andere kunstenaar het rijzende nationale zelfbewustzijn van zijn landgenoten een stem gaf, of om zijn latere vormdiscipline en individuele stijl (Derde symfonie). 

Groot was de verwarring toen, vier jaar na de introductie van de Derde, de componist op 3 april 1911 in Helsinki de eerste uitvoering van zijn nieuwe symfonische partituur dirigeerde. De muziekcriticus Heiki Klemetti schreef: ‘Alles is onwerkelijk. Vreemde, ijle figuren die voorbijtrekken spreken een taal waarvan we de betekenis niet kunnen vatten.’

Tegenover een van zijn Engelse relaties, de publiciste Rosa Newmarch, omschreef Sibelius zijn Vierde symfonie als een ‘reactie op huidige trends in de muziek’. Bekend is dat hij weinig op had met de exuberante, reusachtige orkesten bij componisten als Gustav Mahler en Richard Strauss. En dat hij ongelukkig was met de toenemende complexiteit in de muziek van zijn tijd. 

Dat de Vierde wel als zijn meest radicale orkestwerk wordt beschouwd houdt verband met de obscure tonaliteit: een voorkeur voor hele toonafstanden en de overmatige kwart als fundament. Niettemin is opvallend dat Sibelius zich bij tijd en wijle gevoelig toont voor in het bijzonder Anton Bruckner, getuige de soms als in een desolaat landschap oprijzende, gedragen koraalthema’s. 

Dit werk van de Dostojevski van de Europese toonkunst geldt nog steeds als de moeilijkst toegankelijke van zijn zeven symfonieën. Dit wordt mede veroorzaakt door de schijnbaar fragmentarische opzet: de abrupte verschijning en verdwijning van talrijke thema’s of delen daarvan waardoor de verhaallijn vaak onderbroken wordt. Deze partituur wordt de luisteraar niet op een presenteerblaadje aangeboden.