Bernard Haitink en het Chamber Orchestra of Europe

tekst: Clemens Romijn

Wolfgang Amadeus Mozart stortte de stralende ‘Linzer’ symfonie in vijf dagen op papier in november 1783. Hij verbleef met zijn vrouw Constanze drie weken in het Oostenrijkse stadje Linz. Ze waren op doorreis van Salzburg – waar Mozart zijn vader had bezocht – naar hun toenmalige woonplaats Wenen.

Toen de graaf van Linz lucht kreeg van Mozarts aanwezigheid, vroeg hij hem halsoverkop deze symfonie te schrijven voor een ingelast concert in het Ball-haus.

Het werd de eerste symfonie die, naar het voorbeeld van Joseph Haydn, opent met een langzame inleiding, een vorm die Mozart later zou herhalen bij zijn ‘Praagse’ symfonie, KV 504 en de Symfonie in Es groot, KV 543.

Maar wat voor ernst en zelfs droefenis klinkt er toch in deze inleiding, nota bene in een symfonie in de stralende toonsoort C groot? Vreemd is ook de inzet van trompetten en pauken in het Andante, weliswaar heel subtiel gedoseerd, maar hoogst ongebruikelijk bij langzame delen in die tijd.

"De presto-finale heeft een mooie mix van uitbundige wervelende strijkersslierten en broeiende onheilsmomenten"

De briljante Presto-finale is nauw verwant aan die van de ‘Haffner’ symfonie van een jaar eerder. Ze heeft een mooie mix van homofone en contrapuntische passages, van uitbundige wervelende strijkersslierten en broeiende onheilsmomenten.

Gelukkig bleef deze worp van het genie niet verstoffen op de plank en zette Mozart de symfonie in Wenen diverse malen opnieuw op de lessenaars.

Er lijkt een groot verschil te bestaan tussen de symfonie en het lied; tussen de grootste vorm voor de grootste bezetting en de kleinste vorm voor de kleinste bezetting. Toch was Gustav Mahler een meester in beide en bracht hij lied en symfonie bij elkaar en verstrengelde ze.

In dit concert horen we twaalf liederen met teksten die Mahler vanaf de late jaren 1880 koos uit Des Knaben Wunderhorn, een verzameling ‘volkspoëzie’, rond 1806 bijeengebracht door de dichters Achim von Arnim en Clemens Brentano.

"Sinds zijn eerste kennismaking met de gedichten in 1887 was Mahler gefascineerd"

De liederen variëren van humoristisch en ironisch tot diep ernstig en tragisch, en gaan over soldaten, de liefde, reizen, de kinderwereld en sprookjes. Sinds zijn eerste kennismaking met de gedichten in 1887 was Mahler gefascineerd. Mahler dacht de liederen niet als een samenhangende cyclus, maar als op zichzelf staand.

Uit de orkestrale allure van de oorspronkelijke pianopartijen was al op te maken dat Mahler een deel van de liederen later zou orkestreren. Maar dat deed nog niet vermoeden dat ze ook zouden opdoemen in zijn symfonieën, zoals in de Tweede, Derde en Vierde, de zogenaamde ‘Wunderhorn-symfonieën’.

De liederen
In Lied des Verfolgten im Turm zingt een politieke gevangene in zijn eenzame toren manhaftig maar vol weemoed over vrijheid, terwijl zijn liefje buiten treurt in lyrische passages. 

Het charmante Rheinlegendchen is vol relativeringsvermogen over het leven en de liefde. Hier wordt op een deinende Ländler – een Oostenrijkse volksdans in driekwartsmaat – het sprookje verteld over een gouden ring die in de Rijn werd geworpen.

"De vissen lijken aandachtig te luisteren, maar gaan na afloop over tot de orde van de dag, zonder zich één woord van de preek te herinneren"

In Des Antonius von Padua Fischpredigt vindt prediker Antonius in Padua geen gehoor in de kerk en besluit dan maar de vissen toe te spreken. Die lijken aandachtig te luisteren, maar gaan na afloop over tot de orde van de dag, zonder zich één woord van de preek te herinneren (hoe menselijk!). Let op het bezige en vlijtige ritme dat Mahler hier onder zijn satire heeft gelegd.

In het geestige en charmante Verlor’ne Müh doet een meisje op een verleidelijke Ländlerbeweging pogingen een jongen mee te tronen: vergeefs. 

Onbeschrijfelijk mooi en al even sinister is Wo die schönen Trompeten blasen, over een dode soldaat die ’s nachts op het raam van zijn liefje klopt en haar mee wil nemen naar zijn graf. Gedempte fanfares en lieflijke Ländler wisselen elkaar prachtig af en schilderen zo de soldaat en zijn meisje.

Wer hat dies Liedel erdacht? is het eenvoudigste en kortste Wunderhornlied. Opnieuw een Ländler vol komische noten over de liefde en zelfs jodelachtige echo’s van de zangmelodie in het orkest.

Lob des hohen Verstandes is een parmantige satire over de muziekcriticus zonder verstand van zaken, waarin een nachtegaal en een koekoek een zangwedstrijd houden en de koekoek de hoogste prijs krijgt van de scheidsrechter, nota bene een ezel! Vrijwel zeker heeft Mahler hier zijn eigen critici op de korrel genomen. 

In het huiveringwekkende Revelge komen tijdens het ochtendreveil de geraamtes van de gevallen soldaten langs marcheren bij het ‘schatje’ van de trommelaar.

"De arme tamboerspeler liep trommelend voorop en was zo het eerste mikpunt op het slagveld"

Der Tamboursg’sell (1901) is Mahlers laatste zetting van Wunderhorngedichten. Hier wacht een deserteur op zijn executie. De sfeer van de treurmars doet denken aan de treurmars uit de Vijfde symfonie waaraan Mahler destijds ook werkte. De arme tamboerspeler was nog maar een jongen en had alle reden op de vlucht te slaan. Hij liep trommelend voorop en was zo het eerste mikpunt op het slagveld. Omgeven door donkere tragische orkestklanken zegt hij zijn kameraden vaarwel. 

Opnieuw een voortdurend herhaalde beweging in het orkest als symbool voor menselijke ijver in Das irdische Leben. Alleen schiet die ijver hier te kort en komt hij te laat. Het uitgehongerde kindje wacht vergeefs op het koren dat nog geoogst en gemalen moet worden.

Net zo huiveringwekkend is Der Schildwache Nachtlied, een spookachtige dialoog tussen een overleden schildwacht en zijn meisje. Nota bene terwijl hij op wacht stond en dacht aan zijn liefje vond de schildwacht de dood. Militaire trommels en fanfares wisselen af met gedragen melodische passages.

Ten slotte Trost im Unglück, een geestige en levendige dialoog tussen twee geliefden vol militaire orkesteffecten. Hij kan goed zonder haar – heel goed! – het paard zadelen en wegdraven, het avontuur tegemoet en een glaasje koele wijn. Maar ook zij heeft het naar haar zin zonder hem, tevreden bij haar vader met zijn lieflijke tuin. En beiden schamen zich voor de ander in gezelschap! Mahler tovert hier de koddigste roffels en plaagstoten uit het orkest.