Bernard Haitink en Eva-Maria Westbroek: Wagner

1781 is een historisch jaartal in de muziekgeschiedenis. Dat was het jaar dat Wolfgang Amadeus Mozart voorgoed zijn geboorteplaats Salzburg verliet. In de muzikale wereldstad Wenen zou hij de resterende tien jaar van zijn korte leven doorbrengen. Hij trouwde er met Constanze Weber, stichtte een gezin en componeerde er zijn bekendste en beste pianoconcerten, symfonieën, strijkkwartetten, zijn opera’s Die Entführung aus dem Serail, Le nozze di Figaro, Don ­Giovanni, Così fan tutte, Die Zauberflöte en La ­clemenza di Tito, en ten slotte zijn ­Requiem. In Wenen vonden de historische ontmoetingen plaats met de componisten Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn en Ludwig van Beethoven. Een link tussen Salzburg en Wenen wordt gevormd door de Symfonie nr. 35 in D groot, KV 385.

Toen Mozart in 1782 voor concerten in Wenen een symfonie nodig had, liet hij zich vanuit Salzburg een serenade opsturen die hij zes jaar eerder ook al in grote haast voor een feestelijke gelegenheid van de familie Haffner had geschreven. Van de serenade schrapte hij de openingsmars en een tweede menuet. Verder voegde hij fluiten en klarinetten toe aan de bezetting. Het resultaat: de ‘Haffner’-symfonie. Ze vormt het stralende begin van de indrukwekkende reeks van zes late symfonieën. Net als zijn oude mentor Haydn gebruikt Mozart in het eerste deel geen contrasterend tweede thema, maar haalt hij alle sferen en tegenstellingen met contrapuntisch vernuft uit een en hetzelfde thema. Misschien dat het bevallige Andante nog het meest herinnert aan zijn serenade-herkomst. Voor de wervelende Finale heeft Mozart een aria van Osmin uit Die Entführung aus dem Serail geleend en in verrassend vele nieuwe jassen gestoken.

Interessant is het concertprogramma waarin de symfonie haar première beleefde in augustus 1782. Eerst klonken de eerste drie delen van de ‘Haffner’-symfonie, vervolgens een aria, het Dertiende pianoconcert, KV 415, een recitatief en aria, twee delen uit de Serenade KV 320, het Vijfde pianoconcert, KV 175, een aria, een fuga en twee variatiereeksen, een recitatief en een rondo plus het laatste deel van de ‘Haffner’-symfonie. Waarlijk een mara­thonprogramma, maar destijds zeer gebruikelijk.

Bij de naam Richard Wagner denkt men in de eerste plaats aan zijn opera’s, van Der fliegen-de Holländer, Tannhäuser, Tristan und Isolde en Der Ring des Nibelungen tot Parsifal.

Pas in tweede instantie misschien aan de prachtige Siegfried-Idyll of de Wesendonck-Lieder, om nog maar te zwijgen van een pianosonate, een symfonie of een van de andere meer dan honderd werken die Wagner behalve opera’s nog componeerde. 

De Wesendonck-Lieder componeerde Wagner in 1857-58 in Zürich, waar hij en zijn eerste vrouw, de actrice Minna Planer, te gast waren bij een van zijn beschermheren, de koopman Otto Wesendonck. Wagner componeerde de liederen onder invloed van een heimelijke affaire die hij had met de vrouw van zijn gastheer, de jonge en wonderschone Mathilde Wesendonck.

Zij was behalve dichterlijk begaafd ook een groot Wagner-vereerster en volledig in de ban van het project dat hij destijds onder handen had: Tristan und Isolde. Na het lezen van Wagners meeslepende tekstboek van die opera schreef Mathilde haar vijf gedichten die Wagner later zou toonzetten.

Zowel qua inhoud als qua muziek sluiten de liederen nauw aan bij Wagners Tristan. Het derde en vijfde lied hebben zelfs als originele ondertitel: Studie zu Tristan und Isolde. Maar ook in de andere liederen klinken muzikale reminiscenties aan of vooruitwijzingen naar Tristan.

Het is duidelijk wie ‘Der Engel’ in het eerste lied is, de engel die gekomen is om de geest te verheffen: Wagner zelf. In het vierde lied, Schmerzen, gebruikt Mathilde Wesendonck dezelfde symboliek van dag en nacht als in Tristan (zalige pijn!), aangevuld met boeddhistische elementen van wedergeboorte.

De oorspronkelijke pianobegeleiding van de liederen heeft inmiddels plaats gemaakt voor een begeleiding door orkest, waarschijnlijk ingegeven door Wagners eigen versie voor klein orkest en soloviool van het lied Träume. De meest gebruikte versie voor groot orkest is van de grote Wagner-dirigent Felix Mottl. 

Het was dan wel in Wenen dat Mozart in december 1786 zijn Symfonie nr. 38 voltooide, toch gaat het werk over de wereld als de ‘Praagse’. Want in Praag, waar hij veel van zijn grootste successen beleefde, klonk voor het eerst deze meest bejubelde van zijn symfonieën.

Mozart was begin 1787 samen met zijn vrouw Constanze naar Praag gereisd om twee uitvoeringen van zijn opera Figaro bij te wonen. Tussen die uitvoeringen door stond hij op 19 januari in de schijnwerpers bij de première van zijn ‘Praagse’ symfonie. Na afloop werd hij driemaal op het podium geroepen en uitgenodigd voor een van zijn fabuleuze improvisaties op de fortepiano. 

Vanwege de fascinerende inhoud en de bijnaam wordt de ‘Praagse’ symfonie in één naam genoemd met de laatste grote drie symfonieën (nrs. 39, 40 en 41).

Opbouw van de symfonie
De opening met een langzaam deel hoort meer thuis bij Haydn dan bij Mozart. Vijf ferme slagen op de deur verschaffen toegang tot een wereld van twijfel, kwellende vragen en verwarring. Licht en donker strijden hier om voorrang. Het voorgeschreven D groot is met een lampje te zoeken.

Net op tijd brengt Mozart een sprankelend Allegro op gang met een machtig en geslepen lijnenspel en avontuurlijke verwikkeling in de doorwerking.

Ook het centrale deinende Andante blijft wankelmoedig. Klinkt hier verdriet met een gouden randje of gesluierde vreugde? Een menuet is er niet. Misschien omdat Mozart eigenlijk zijn driedelige ‘Parijse’ symfonie (nr. 31) van de plank had willen halen en zich toen bedacht?

Was het tijdgebrek? Of negeerde hij zo expres de Weense etiquette van het voorgeschreven galante menuet? De Finale is vol van de heerlijkste blazerspartijen en lijkt een generale repetitie voor Le nozze di Figaro, de opera waarmee Mozart zijn lievelingsstad Praag op zijn kop zette.