Belcea Quartet: Schuberts Der Tod und das Mädchen

In 1789, tijdens een reis met de Weense prins Karl Lichnowsky naar het hof van Frederik Willem II in Potsdam, vatte Wolfgang Amadeus Mozart het idee op om drie strijkkwartetten te schrijven met een prominente rol voor de cello, het instrument dat de koning zelf bespeelde. Dit werden zijn ‘Pruisische kwartetten’, de drie laatste werken die hij in dit genre componeerde. Het compositieproces verliep voor Mozarts doen traag, onder meer omdat hij zich realiseerde dat vierstemmig contrapunt in het strijkkwartet lastig te combineren viel met de lichte concertante stijl waar de koning van hield.

Zijn belangstelling voor het contrapunt was tijdens de reis versterkt door een tussenstop in Leipzig, waar hij opnieuw in aanraking was gekomen met de werken van Johann Sebastian Bach. In het laatste kwartet (KV 590), dat hij pas na een jaar voltooide, is van de vooraanstaande rol van de cello nog maar weinig te bespeuren. Het toont de sobere en verfijnde stijl van Mozarts laatste jaren. Hij voelde zich toen als componist zelfverzekerder dan ooit, al werd hij in toenemende mate geplaagd door geldzorgen en gezondheidsproblemen. Dit elegante werk verraadt hier en daar dan ook een zweem van ingehouden onrust.

Het had moeilijk anders gekund: de eerste composities van de Pool Karol Szymanowski, een aantal preludes voor piano, laten zien hoe sterk hij aanvankelijk werd beïnvloed door zijn beroemde landgenoot Chopin. Later kwam hij in de ban van Wagner, raakte hij betoverd door de orkestklank van Debussy en liet hij zich ­meeslepen door de extase van Skrjabin. Ook interesseerde hij zich voor muziek uit het Midden-Oosten. Al deze elementen vloeiden samen in een hoogst persoonlijke, impressionistisch-exotische stijl, die culmineerde in de in 1916 voltooide Derde symfonie. Deze bevindt zich ‘halverwege Wagner en Messiaen’, aldus Christopher Palmer in een boek over de componist.

In zijn Eerste strijkkwartet streefde Szymanowski naar helderheid in klank en vorm

Maar er volgde een drastische heroriëntatie. Misschien voelde Szymanowski dat voortgaan op deze weg tot vormloosheid en overdaad zou leiden. Welk ‘geneesmiddel’ werkt dan beter dan het strijkkwartet, het genre dat beperking vraagt en tot ascese oproept? In zijn Eerste strijkkwartet streefde hij naar helderheid in klank en vorm. Daarbij komt dat Szymanowski had kennisgemaakt met de volksmuziek van de bergbevolking van het Tatra-gebied. In het Eerste strijkkwartet schemert al door dat de ‘Poolse Skrjabin’ zou uitgroeien tot een ‘Poolse Bartók’, met een voorkeur voor een duidelijke structuur en contrapunt, waarbij kale dissonanten niet geschuwd werden. Szymanowski was van plan een vierdelig werk te schrijven, maar de finale is er om onduidelijke redenen nooit gekomen. Dat weerhield hem er niet van zijn Eerste strijkkwartet als driedelig werk voor publicatie vrij te geven.

Het eerste deel is gebaseerd op de sonatevorm, voorafgegaan door een langzame inleiding, waarin de noten cirkelen rond de drieklank van C groot. Het tweede deel van het kwartet heeft een ondertitel, ‘in modo d’una canzona’, die past bij de melodische aantrekkelijkheid van dit Andantino. Bijzonder in het als fuga opgezette derde deel is dat alle vier de strijkers een ‘eigen’ toonsoort hebben in een opeenvolging van stijgende kleine tertsen (c-es-fis-a), waarbij de muziek toch harmonische samenhang behoudt. Met een korte pizzicato-afsluiting in C groot komt alles weer op zijn pootjes terecht.

Schuberts Strijkkwartet in d klein, D 810 is gebaseerd op een gedicht met een bij uitstek romantisch the­ma. Een jonge vrouw wordt benaderd door de dood in de gedaante van een skelet. Wanhopig smeekt ze hem haar met rust te laten, maar de dood houdt aan en probeert haar gerust te stellen. Hij noemt zichzelf een vriend in wiens armen zij zacht zal slapen. Dit gedicht, Der Tod und das Mädchen van Matthias Claudius (1740-1815), inspireerde Franz Schubert tot zijn gelijknamige lied. Zeven jaar later volgde het strijkkwartet.

In het lied wordt de ontmoeting van het meisje met de dood voorafgegaan door een piano-introductie in het tempo van een treurmars. In een monotoon, orakelachtig recitatief haalt de dood het meisje over haar verzet op te geven. Op deze inleiding heeft Schubert het langzame tweede deel van zijn strijkkwartet gebaseerd. Het eerste deel van het kwartet wordt beheerst door een ritmisch motief van opgewonden triolen waarin de paniek van het meisje doorklinkt. In het langzame tweede deel verschijnt het recitatief van de dood, gevolgd door vijf variaties die het thema in verschillende gevoels­werelden belichten, om af te sluiten met een troostend ‘schlafen’. Het energieke Scherzo met zijn onafgebroken syncopen contrasteert met de lyrische melodie van het Trio. In de finale, een rondovorm op een tarantella-thema, verschijnt de doodsthematiek weer. De tarantella was de dans die een door een tarantula gebeten persoon van de dood moest redden. De dans wordt tot een wilde jacht, die meedogenloos en onvermijdelijk naar het einde voert. In de drie slotakkoorden klinkt de uiteindelijke overwinning van de dood.

Der Tod und das Mädchen

Das Mädchen:

Vorüber! Ach, vorüber! Geh, wilder Knochenmann! Ich bin noch jung, geh Lieber! Und rühre mich nicht an.

Der Tod:

Gib deine Hand, du schön und zart Gebild! Bin Freund, und komme nicht zu strafen. Sei gutes Muts! Ich bin nicht wild, sollst sanft in meinen Armen schlafen!

Matthias Claudius