Belcea Kwartet: Sjostakovitsj Dichtbij

tekst: Belcea Kwartet

Toen ze hun laatste strijkkwartet schreven, stonden zowel Franz Schubert als Dmitri Sjostakovitsj oog in oog met hun naderende dood. In deze muziek legden ze hun ultieme levensvragen, maar ze gingen er uitermate verschillend mee om. Schuberts antwoord is een titanische strijd met het lot, Sjostakovitsj bereikt een staat van berustende acceptatie.

De intensiteit van Schuberts worsteling ligt meteen al in de opening besloten: een stralend G groot-akkoord zwelt aan en crasht angstaanjagend in mineur. Deze instabiliteit, deze emotionele bipolariteit van licht en donker, van hoop en wanhoop, wordt het centrale thema van dit monumentale, bijna symfonische werk.

Het stuk van Sjostakovitsj daarentegen is muziek van weinig noten, ontwikkeling en contrast; van begin tot eind somber, statisch, leeg en meditatief. Of fonkelt er in de altviooltriller van de laatste maten toch een sprankje hoop?

tekst: Lies Wiersema

In het jaar dat Ludwig van Beethoven zijn laatste strijkkwartetten voltooide, om precies te zijn tussen opus 133 en 135, schreef de 29-jarige Franz Schubert in tien dagen zíjn zwanenzang voor deze bezetting, het magistrale Strijkkwartet in G groot. Het kwartet is klassiek van vorm, met de gebruikelijke vier delen, maar een toonbeeld van Schubertiaanse vrije fantasie en non-conventionaliteit waar het de behandeling van het ­muzikale materiaal betreft.

De componist speelt voortdurend met contrasten: in dynamiek, in klankkleur, tussen majeur en mineur. Alleen al in de korte introductie van het openingsdeel wisselen majeur en mineur elkaar snel af. Daarna begint het eigenlijke ­hoofdthema, een aangrijpend, lyrisch motief gespeeld door de eerste viool, gevolgd door een kunstige combinatie en variatie van thema’s, onverwachte harmonische veranderingen, snelle tremolo’s en dynamische contrasten. Spanning en turbulentie worden afgewisseld met mysterieuze pianissimo passages.

De cello speelt in de klankkleur een ­belangrijke rol. Zo opent het langzame deel met een weemoedige cellosolo in een hoog register in mineur, tweemaal onderbroken door drama­tische, stormachtige passages met ­razende toonladders, stevige ritmes en dreigende tremolo’s. Ook hier dus weer het spel met contrasten. Het Scherzo bestaat uit een tot het eind volgehouden ritmisch-melodisch patroon, melodieus gecontrasteerd met een Trio in de vorm van een Ländler, een Oostenrijkse volksdans. 

Anders dan Beethoven blonk Schubert niet uit door groots opgezette finales in zijn strijkkwartetten. Deze finale heeft een rondovorm en doet met zijn snelle 6/8-beweging aan een tarantella denken. Er is monotoon voortjagende motoriek met ook hier weer de afwisseling van majeur- en mineurakkoorden en onverwachte harmonische veranderingen. Het kwartet dat opvalt door zijn emotionele en muzikale intensiteit genoot in eigen tijd nauwelijks publieke belangstelling. Nu geldt het als een van Schuberts belangrijkste en meest geliefde composities.

tekst: Christiane Schima

Toen Dmitri Sjostakovitsj in 1974 zijn Vijftiende strijkkwartet in es klein, opus 144 componeerde, had de aan een hartkwaal lijdende componist nog maar één jaar te leven. De compositie ontstond, net als bijna al zijn na 1966 geschreven werken, grotendeels in het ziekenhuis.

‘Ik heb geen idee of het kwaliteit bezit’, liet hij zijn vriend Isaac Glikman weten, ‘maar ik voelde tijdens het schrijven een zekere vreugde.’ Deze ‘zekere vreugde’ kan alleen maar betrekking hebben gehad op het ambachtelijke, want het Vijftiende strijkkwartet behoort tot de meest zwaarmoedige werken die de Russische componist ooit heeft geschreven.

Sjostakovitsj was altijd een beetje zwaar op de hand, deels door de politieke omstandigheden, waaraan hij zich geregeld aanpaste – hij bekleedde verschillende hoge ambten in de sovjetstaat –, deels door zijn tobberige en door een soort innerlijke gespletenheid gekenmerkte karakter. Hij was een dubbelzinnige kunstenaar die de biografen tot op heden voor raadsels stelt. 

Sjostakovitsj’ laatste strijkkwartet vertoont een buitensporige lengte en bestaat uitsluitend uit langzame delen. In het kwartet heerst een troosteloze sfeer waar slechts zelden leven in komt. Een uitzondering vormt het tweede deel. Daarin maken de sombere klanken geleidelijk plaats voor een wals, waarbij echter geen werkelijke blijheid wil opkomen – een halfslachtige poging die al gauw weer wordt opgegeven.

Ook in het laatste deel klinken hier en daar meer bewogen episoden: opgewonden en verschrikte passages die van innerlijke strijd getuigen. Dit deel en het voorafgaande herinneren door de karigheid van middelen en het plechtige pathos aan Beethovens late strijkkwartetten, in het bijzonder aan het ‘Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit’ uit opus 132 – al vormt Sjostakovitsj’ werk daarbij een donkere tegenpool.

Een ooggetuige, Sjostakovitsj’ Poolse leerling Krzysztof Meyer, bericht over de première op 14 november 1974 te Moskou: ‘In een overvolle zaal zat een oude man die nauwelijks nog in staat was om zich te bewegen. Zijn gezicht was opgezwollen en vervormd door de medicijnen, de kleurloze ogen blikten door de dikke, sterke brillenglazen. Het was voor alle aanwezigen duidelijk dat de componist binnenkort geen concerten meer zou kunnen bezoeken. Toen de laatste akkoorden van het kwartet wegstierven, werd het doodstil in de zaal, en zwijgend stond iedereen op om eer te bewijzen aan de componist.’