Beethovens Pianoconcert nr. 4 met Alice Sara Ott

Nederlands Philharmonisch
Roberto González-Monjas dirigent
Alice Sara Ott piano

Dit concert maakt deel uit van de serie Klassieke Meesterwerken.

Ludwig van Beethoven (1770-1827)

Pianoconcert nr. 4 in G gr.t., op. 58 (1805-06)
Allegro moderato
Andante con moto
— Rondo. Vivace

pauze ± 20.55 uur

Ottorino Respighi (1879-1936)

Fontane di Roma (1915-16)
La fontana di Valle Giulia all’alba — La fontana del Tritone al mattino — La fontana di Trevi al meriggio — La fontana di Villa Medici al tramonto

Pini di Roma (1924)
I pini di Villa Borghese — Pini presso una catacomba — I pini del Gianicolo — I pini della Via Appia

einde ± 22.00 uur

Toelichting

Ludwig van Beethoven (1770-1827)

Vierde pianoconcert

door Jos van der Zanden

Van Ludwig van Beethovens Vierde pianoconcert heeft het tweede, langzame deel altijd erg tot de verbeelding gesproken. Er is namelijk een uitlating van Carl Czerny overgeleverd, eens Beethovens leerling, die zegt dat de luisteraar bij het fameuze langzame deel ‘onwille­keurig zal denken aan een antieke dramatisch-­tragische scène’. Dit dateert uit het midden van de negentiende eeuw, toen het eus was om ­composities te koppelen aan buiten­muzikale ‘programma’s’. Czerny hoorde in Beethovens muziek ook allerlei andere inspiratiebronnen, zoals hoefgetrappel (Pianosonate ‘Der Sturm’, 31 nummer 2), en een zingende vogel (Vijfde symfonie).

In 2001 heeft een goedgelovige Amerikaanse musicoloog de Czerny-­anekdote, die inmiddels met Orpheus in verband was gebracht, nog eens onder de aandacht gebracht in een geruchtmakend artikel. Sindsdien leeft de legende weer als nooit tevoren – meer in Amerika trouwens dan in het sceptischer Europa. Terwijl er toch echt geen spoor van bewijs voor bestaat.

Wél spreekt het tot de verbeelding. Want wat horen we in dat con moto van Beethoven? Een bars orkest, boos, onverbiddelijk. Een solist die smeekt, steeds weer opnieuw, haast snikkend. Een orkest dat vervolgens een beetje toegeeft, alsof het medelijden krijgt, zich laat vermurwen. Uiteindelijk trekt het orkest zich morrend terug, tot het alleen nog wat ’s over heeft. De piano daarentegen bloeit op en viert de overwinning in een magistrale climax met uitbundige trillers en . Bij de laatste en mag het orkest nog wel meedoen, maar slechts ppp, ‘zo zacht als maar enigszins mogelijk’ – Beethoven gebruikt die schakering hoogst zelden.

Bij alle pianoconcerten van Beethoven zijn het langzame deel en de finale op elkaar betrokken. In het Vierde pianoconcert vormt het labiele slotakkoord van het Andante een subtiele brug naar de openingsakkoorden van het , dat attacca aansluit.

Ottorino Respighi (1879-1936)

Fontane di Roma, Pini di Roma

door Michel Khalifa

Na een grondige muziekopleiding in zijn geboortestad ­Bologna en een reizend bestaan als violist en altviolist werd Ottorino Respighi in 1913 benoemd tot compositiedocent aan het conservatorium van Rome. Hij werd er later directeur, trok zich snel weer terug omdat zijn carrière als componist een hoge vlucht nam, maar bleef tot aan zijn dood in de Italiaanse hoofdstad wonen. Tussen 1916 en 1928 betuigde hij zijn liefde aan zijn adoptiestad met drie symfonische gedichten (orkestwerken gebaseerd op een buitenmuzikaal programma). Deze ‘Romeinse trilogie’ bestaat in chronologische volgorde uit Fontane di Roma, Pini di Roma en Feste Romane, met als respectievelijke onderwerpen de fonteinen, de pijn­bomen (parasoldennen) en de feesten van de Eeuwige Stad. Alle drie de werken hebben een vierdelige structuur, een kleurrijke en beschrijvende deeltitels die naar aspecten van het Romeinse leven in heden en verleden verwijzen.

Fontane di Roma

Met haar tweeduizend fonteinen laat Rome alle andere metropolen ver achter zich als het om decoratieve waterpartijen gaat. Deze sierlijke monumenten zullen ongetwijfeld indruk hebben gemaakt op nieuwkomer Respighi. Slechts drie jaar nadat hij zijn intrek in de Eeuwige Stad had genomen, voltooide hij in 1916 Fontane di Roma. De opzet van het vierluik is vergelijkbaar met een stadswandeling die bij dageraad begint en bij schemering eindigt. Voor de vier fonteinen waar we langs komen, kiest Respighi telkens het moment van de dag waarop hun specifieke uitstraling het beste samenvalt met het omringende landschap. Het gaat de componist niet zozeer om een klinkende beschrijving van watergeluiden, maar vooral – volgens zijn eigen toelichting – om de gevoelens en visioenen die elke fontein bij hem oproept.

Het startpunt bevindt zich bij de fontein van Valle Giulia aan de rand van stadspark Villa Borghese, op een plek die in Respighi’s tijd nog uitgesproken landelijk was. In het mistige ochtendgloren lopen er kuddes vee. De tijd lijkt stil te staan tijdens de pastoraal aandoende bijdragen van hobo, klarinet, en solocello. Na een fanfare van de s, uitbundig beantwoord door het voltallige orkest, staan we opeens in de ochtendzon bij de drukke Piazza Barberini, waar de triton van de gelijknamige fontein de waternimfen tot een vrolijke, uitzinnige dans uitnodigt. In het orkest zorgen de celesta (een toetsinstrument met een klokachtig geluid), de harpen en de piano voor extra sprankeling.

De iconische Trevifontein op het middaguur komt vervolgens aan bod. Met een stijgend beeldt Respighi de strijdwagen van de trotse watergod Neptunus uit, die door twee gevleugelde paarden getrokken wordt. Het ontketende orkest, opgestuwd door trombones en ten, werkt toe naar een climax waarin ook bekkens en van zich laten horen. Na een lang decrescendo is het tijd voor het dromerige slotdeel, dat zich rond zons­ondergang afspeelt bij de Villa Medici. De kerkklokken luiden, de vogels zingen en de natuur komt tot rust.

Pini di Roma

In het korte maar exuberante eerste deel van Pini di Roma staan spelende kinderen bij de Villa Borghese centraal. Respighi haalt een deel van zijn inspiratie uit twee kinderliedjes annex rondedansen: de ronddraaiende van Madama Dorè klinkt vrijwel meteen; iets later brengt het voltallige orkest de speelse tonen van Giro Giro Tondo, totdat een e noot in de trompet het einde van de kinderpret inluidt.

De sfeer slaat plotseling om. In het tweede deel bevinden we ons bij een van de talrijke catacomben van Rome. Een gedragen melodie in de stijl van de e zang ontvouwt zich in de hoorns, waarna een trompet uit de verte van zich laat horen. Korte, herhaalde tonen in het gehele orkest roepen associaties op met de psalmodie in middeleeuwse kloosters, terwijl lage pedaaltonen het plechtige karakter van dit eerbetoon aan de vroege christenen benadrukken.

Het derde deel, ingeleid door een sierlijke arabesk van de piano, verloopt eveneens in een rustig tempo. Onder meer de eerste klarinet, de ­solocello en de harp schilderen een haast impressio­nistisch natuurtafereel op de Gianicolo-­heuvel. Om het gezang van de nachtegaal realistisch weer te geven, zet Respighi een plaatopname in.

In het slotdeel staan we langs de Via Appia in het antieke Rome. We zien een indrukwekkend leger de stad naderen na een gewonnen veldslag. Gaandeweg sluit het gehele orkest zich aan bij de jubelende stemming, met een hoofdrol voor de . Zo ontvouwt zich vier jaar vóór Ravels ­ een van de meest indrukwekkende orkestrale ’s uit de muziekgeschiedenis.

Biografie

Nederlands Philharmonisch, orkest

Het Nederlands Philharmonisch speelt het grote symfonische repertoire in Het Concertgebouw, maar ook in vele andere concertzalen. Als het vaste orkest van De Nationale , samen met het Nederlands Kamerorkest, wordt het internationaal gerekend tot de beste operaorkesten. In 1985 ontstond het Nederlands Philharmonisch uit een fusie van het Utrechts Symfonie Orkest, het Nederlands Kamerorkest en het Amsterdams Philharmonisch Orkest.

Dat laatste was in 1953 opgericht door Anton Kersjes, die een nieuw publiek naar de concertzalen wist te trekken doordat hij wekelijks op tv te zien was en de ‘gouden meesterwerken’ uitvoerde. Vanaf 1985 was Hartmut Haenchen chef-dirigent. Hij werd in 2003 opgevolgd door Yakov Kreizberg, en na diens vroegtijdige overlijden in 2011 werd het chef-dirigentschap overgenomen door Marc Albrecht.

Zijn komst kwam een jaar voor de verhuizing van het orkest van de Beurs van Berlage naar de NedPhO-Koepel in Amsterdam-Oost, waar de musici repeteren voor hun optredens. In 2020 nam Marc Albrecht na tien jaar afscheid van het orkest. Het vorige concert van het Nederlands Philharmonisch in de Eigen Programmering van Het Concertgebouw was op 19 september 2025 onder leiding van Lorenzo Viotti, chef-dirigent tussen 2021 en 2025 en sindsdien vaste gastdirigent.

Roberto González-Monjas, dirigent

De Spaanse Roberto González-Monjas begon zijn carrière als violist en was tussen 2013 en 2021 eerste concertmeester van het Musikkollegium Winterthur, parallel aan een periode als concertmeester bij het Orchestra dell’Accademia Nazionale di Santa Cecilia in Rome.

Tegenwoordig is hij een veelgevraagd dirigent die orkesten ook vaak leidt vanaf de concertmeesterstoel. Hij werd in 2021 chef-dirigent van het Musikkollegium Winterthur (tot 2027), en is muziekdirecteur van het Orquesta Sinfónica de Galicia en chef-dirigent van het Mozarteumorchester Salzburg. Daarnaast wordt hij in seizoen 2027/2028 vaste gastdirigent van het Orchestre de Paris, als lid van het artistieke team m de nieuwe chef-dirigent Esa-Pekka Salonen.

In seizoen 2025/2026 leidde Roberto González-Monjas onder meer Mozarts Die Zauberflöte tijdens de Mozartwoche in Salzburg en Così fan tutte bij de Oper Zürich, en dirigeerde hij de wereldpremière van Edmund Finnis’ concert bij de Los Angeles Philharmonic met solist Sheku Kanneh-Mason. Ook maakte hij gastdebuten bij het Orquesta Nacional de España en de Bamberger Symphoniker. Roberto González-Monjas trad in 2023 op in de met het Nederlands Philharmonisch en in 2025 met het Nederlands Kamerorkest en Cappella Amsterdam.

Alice Sara Ott, piano

De Duits-Japanse pianiste Alice Sara Ott was in 2025/2026 artist in residence in het Konzerthaus Berlin, na eerdere residenties in het Southbank Centre in Londen, bij Radio France in Parijs en in TivoliVredenburg in Utrecht. In Berlijn opende ze het seizoen met het Piano Concerto dat Bryce Dessner speciaal voor haar componeerde en dat ze in 2024 speelde met het Tonhalle-Orchester Zürich en het Philharmonia Orchestra. In voorjaar 2026 tourde ze ook met het Konzerthausorchester, en ze zette ze haar John Field- en Beethoven-tournee voort door China en Europa.

Andere recente hoogtepunten waren het debuut van haar kamermuziekproject Papa Haydn en de wereldpremière in Parijs van een geënsceneerde voorstelling met actrice Isabelle Huppert naar brieven van John Cage aan Merce Cunningham op muziek van Bryce Dessner. Alice Sarah Ott soleerde bij orkesten als het London Symphony Orchestra, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het Chicago Symphony Orchestra, de New York Philharmonic, het Tokyo Metropolitan Orchestra, de Festival Strings Lucerne en het Seoul Philharmonic Orchestra.

Op haar nieuwste albums staan de complete s van John Field (2025) en solowerken van Jóhann Jóhannsson (2026). In de zomer van 2012 gaf de pianiste een solorecital in de , en haar tweede Concertgebouwoptreden was op 24 september 2022 een uitvoering van het Pianoconcert voor de linkerhand van Ravel. Op 14 oktober 2025 was ze terug met Ravels Pianoconcert in G groot met het Orchestre Philharmonique de Radio France en Jaap van Zweden.