Beethovens Achtste en Truls Mørk in Sjostakovitsj’ Celloconcert nr. 1

Gustav Mahler is vooral bekend om zijn imposante symfonieën voor grote bezettingen, met als climax zijn Achtste, de zogenaamde ‘Symphonie der Tausend’, waarin een gigantische orkestbezetting nog wordt aangevuld met diverse koren en solisten. Toch zijn sommige delen uit zijn symfonieën ook geschikt voor kamerorkest, omdat Mahler indrukwekkende tuttipassages regelmatig afwisselde met intieme episodes voor veel kleinere bezetting. Het geliefde Adagietto voor strijkers en harp uit zijn Vijfde symfonie is waarschijnlijk het bekendste voorbeeld, maar ook Blumine is uitermate geschikt voor kamerorkest. Mahler schreef deze muziek oorspronkelijk als een liefdesserenade bij maanlicht, onderdeel van de toneelmuziek bij Victor von Scheffels heldendicht Der Trompeter von Säckingen.

Later gebruikte hij Blumine als tweede deel van zijn Eerste symfonie, maar na de derde uitvoering in 1894 schrapte hij het hele deel, dat vanaf dat moment niet meer te horen was in deze symfonie. Helaas weten we niet zeker waarom Mahler uiteindelijk koos voor een vierdelige symfonie, zónder Blumine. Pas in 1966 werd dit geschrapte deel herontdekt in de bibliotheek van Yale University, in een manuscript van de oorspronkelijke vijfdelige versie van Mahlers Eerste symfonie. De trompet speelt een hoofdrol in Blumine, maar let ook op de prachtige solo’s van de houtblazers en de strijkers en op de ongebruikelijke instrumentenparen: bijvoorbeeld een solo voor hobo en de contrabassen, en later voor fluit en de cellogroep.

De Russische componist Dmitri Sjostakovitsj, vooral bekend dankzij zijn indrukwekkende symfonieën en strijkkwartetten, schreef ook twee celloconcerten, beide opgedragen aan zijn goede vriend, de legendarische cellist Mstislav Rostropovitsj (1927-2007). De twee kenden elkaar sinds 1943, toen de zestienjarige Rostropovitsj aan het conservatorium van Moskou ging studeren, maar hun band werd pas echt hecht toen Rostropovitsj in de jaren 1950 Sjostakovitsj’ Cellosonate ging uitvoeren, geregeld met de componist zelf aan de piano. Rostropovitsj droomde ervan ooit een celloconcert van de meester in ­première te brengen, maar kreeg van Nina, de vrouw van de componist, een kort maar doeltreffend advies: vraag er vooral niet om.

Gelukkig kwam Sjostakovitsj zelf op het idee, en in de zomer van 1959 speelde hij het nieuwe concert voor op de piano, waarna hij – haast verlegen – vroeg of hij het aan Rostropovitsj mocht opdragen. Sjostakovitsj was vervolgens onder de indruk van hoe snel Rostropovitsj de solopartij instudeerde en hoe goed hij de essentie ervan had begrepen. Op 4 oktober 1959 gaf Rostropovitsj in Leningrad de ­première, met het Filharmonisch Orkest van Leningrad onder leiding van Jevgeni Mravinski. Enkele weken later bracht hij het concert ook naar de Verenigde Staten, voor een uitvoering met het Philadelphia Orchestra. Zeven jaar later, in 1966, droeg Sjostakovitsj ook zijn Tweede celloconcert aan Rostropovitsj op, een aanmerkelijk soberder en introverter werk.

Het Eerste celloconcert in Es groot valt meteen met de deur in huis: de solist opent met een markant openingsmotief van vier noten, dat als rode draad door het hele concert blijft terugkeren. Het zijn de noten d-es-c-b, een persoonlijke muzikale handtekening van de ­componist: DSCH voor Dmitri SCHostakowitsch (in de Duitse trans­literatie). Het eerste deel is doortrokken van ironie, met een dreigende ondertoon en soms hysterische uitspattingen. Groot contrast biedt het lyrische, bijna hymnische en mysterieu­ze ­Moderato, met een opvallende hoornpartij. Opmerkelijk genoeg volgt daarna (net als in Sjostakovitsj’ Eerste vioolconcert uit 1948) een uitgebreide solocadens als apart deel, die eerder als een bezonken monoloog klinkt dan als vertoon van virtuositeit. Met de inzet van een paar felle akkoorden in de strijkers gaat de cadens naadloos over in het triomfantelijke en overweldigende slotdeel.

Ludwig van Beethoven voltooide zijn Achtste symfonie in F groot in 1812, op een moment dat het leven hem niet meezat. Zijn roem in Wenen was onomstreden, maar de componist worstelde met zijn ­gehoor, met fysieke klachten en met een somber gemoed. Op advies van zijn artsen bracht hij de zomer van 1812 door in Teplitz, een geliefd kuuroord, waar behalve Beethoven ook de Duitse schrijver en filosoof Johann Wolfgang von Goethe verbleef, en later ook collega’s als Frédéric Chopin en Franz Liszt. In deze omstandigheden schreef de componist een symfonie die opvallend opgewekt van karakter is.

Ludwig van Beethoven voltooide zijn Achtste symfonie op een moment dat het leven hem niet meezat

In tegenstelling tot de heroïsche en monumentale toon van veel van zijn andere symfonieën (zoals zijn Zevende, die hij in hetzelfde jaar had voltooid), toont Beethoven zich hier speels en op sommige momenten verrassend ingetogen. In zijn Achtste symfonie lijkt hij bewust terug te grijpen op de helderheid en elegantie van zijn voorgangers Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart. Deze stijlkeuze werd door het publiek destijds maar matig gewaardeerd, mogelijk omdat men juist grootsheid en dramatiek verwachtte – zeker tijdens de première, op 27 februari 1814, waar de Achtste op hetzelfde programma stond als de Zevende symfonie, die twee maanden eerder al enthousiast was onthaald.

Het eerste deel begint zonder langzame inleiding en zet direct een elegant thema neer, waarna een energiek deel vol verrassingen volgt. Het tweede deel is beroemd om het metronoom­achtige ritme in de blazers, dat op een grappige manier steeds wordt verstoord door fortissimo-uitbarstingen van de strijkers. Op andere momenten spelen de violen juist uiterst aantrekkelijke melodieën die zo uit een opera van Gioacchino Rossini hadden kunnen komen. Opmerkelijk is het ontbreken van een traditioneel langzaam deel. Na het Allegretto scherzando volgt namelijk een speels en inventief menuet vol nieuwe verrassingen, met een contrasterend triogedeelte met opmerkelijke hoorn- en klarinetsolo’s begeleid door de cellogroep.

Het slotdeel is een wervelend Allegro vivace vol onverwachte accenten en bijna onspeelbare tremolo’s (snelle herhalingen van één noot) in de strijkerspartijen. Beethovens serene Achtste symfonie, vol humor en inventiviteit, vormt zo niet alleen een opvallend contrast met zijn Zevende, maar ook met het revolutionaire meesterwerk dat hierna nog zou volgen: zijn monumentale Negende symfonie.