Beethoven Festival: Alena Baeva speelt het Vioolconcert

De mythe over Prometheus vormt het onderwerp van de muziek die Ludwig van Beethoven schreef voor een ballet van Salvatore Viganò, choreograaf en danser aan het Weense hof. Omdat keizerin Maria Theresia (niet de bekende, maar de echtgenote van Frans II) als toeschouwer aanwezig zou zijn in het Hofburg Theater, koos Viganò voor een ‘heroïsch-allegorisch’ onderwerp.

Een kolfje naar de hand van de revolutionaire humanist Beethoven, die grote bewondering koesterde voor helden die zich inzetten voor bevrijding en verheffing van de mensheid (zie ook latere werken als zijn aanvankelijk aan Napoleon opgedragen Derde symfonie ‘Eroica’ en de opera Fidelio). In het programma bij de première in 1801 werd Prometheus beschreven als ‘een verheven geest die, van mening dat de mens van zijn tijd in een toestand van onwetendheid verkeert, hem beschaving brengt door middel van kunst en kennis en wetten voor goed gedrag’.

Het ballet was een succes en met name de ouverture werd al snel een van Beethovens meest uitgevoerde werken. Na de langzame opening met krachtige openingsakkoorden volgt een lyrische melodie en een energiek, sprankelend allegro. 

Ludwig van Beethoven liet weinig werken voor viool en orkest na: een vroeg vioolconcert maakte hij waarschijnlijk nooit af en verder schreef hij kortere werken (twee ­Romanzen), of werken voor viool in combinatie met andere soloinstrumen­ten (het Tripelconcert).

Toch moet Beethovens enige volwaardige vioolconcert in korte tijd zijn voltooid. Het was bestemd voor Franz Clement (1780-1842). Deze tien jaar jongere tijdgenoot had als wonderkind overal tri­omfen gevierd. Toen de violist als veertienjarige een concertreis ondernam naar Londen en Oxford, schreef Beethoven hem: ‘Beste Clement, ga door op de weg die je tot nog toe zo overtuigend en glorieus bewandeld hebt. Natuur en kunst wedijveren om jou tot een van de grootste artiesten te maken. Volg ze beide en je hoeft niet bang te zijn dat je mislukt in het bereiken van het hoge, het hoogste doel dat een artiest op aarde kan ambiëren. Wees gelukkig, dierbare jonge vriend, en kom spoedig terug opdat ik je verrukkelijke en uitstekende spel weer mag horen.’

Clement keerde inderdaad terug; vanaf 1802 werkte hij als dirigent in het Weense Theater an der Wien. Hoewel Beethoven zijn Vioolconcert in D groot later opdroeg aan zijn jeugdvriend Stephan von Breuning, betitelde hij het oorspronkelijk als ‘Concerto per la Clemenza pour Clement, primo violino e direttore al theatro a Vienne dal L. v. Bthvn, 1806’.

Bij de première dwong Clement niet alleen respect af door het concert nagenoeg à prima vista te spelen (dat moest ook wel, de inkt was nog nat), maar ook door de huzarenstukjes die hij uithaalde: hij nam de vrijheid een sonate van zijn eigen hand te spelen tussen het eerste en tweede deel van Beethovens concert en deed dat ‘mit umggekehrter Violine’.

De reacties waren zuinig: de Wiener Theaterzeitung erkende dat het publiek het Vioolconcert ‘omwille van zijn originaliteit en veelvuldige mooie passages’ verwelkomde met buitengewone bijval, maar tekende wel aan dat naar het oordeel van kenners ‘de gehele samenhang vaak helemaal ontbrak en de eindeloze herhalingen van enkele triviale fragmenten gemakkelijk vermoeien kon’.

Het heeft inderdaad een tijdje geduurd voordat iedereen overtuigd raakte van de kwaliteiten van het Vioolconcert. Ondanks incidentele uitvoeringen zou pas jaren later een ander wonderkind de aanzet geven tot een hernieuwde belangstelling: in 1844 speelde de dertienjarige Joseph Joachim het concert onder Felix Mendelssohn. Joachim hield het op zijn repertoire (hij voerde het ook onder Robert Schumann uit) en lijfde Beethovens Vioolconcert daarmee definitief in het ijzeren repertoire in.

Met Franz Clement liep het minder goed af: na allerlei tournees stierf hij in 1842 in behoeftige omstandigheden.

De première van de Eerste symfonie van Ludwig van Beethoven vond plaats in het Weense Hofburg Theater, op 2 april 1800. Het lijvige concertprogramma omvatte ook zijn Septet, het Eerste (of het Tweede) pianoconcert, een symfonie van Mozart en uittreksels uit Die Schöpfung of Die Jahreszeiten van Haydn. Die dag markeerde Beethovens officiële Weense debuut. Meer nog, het was de lente van een nieuwe eeuw. De grondsteen was gelegd voor een symfonisch oeuvre in negen hoofdstukken dat vele generaties na Beethoven indringend zou beïnvloeden.

De Eerste symfonie was opgedragen aan Baron Gottfried van Swieten, directeur van de keizerlijke bibliotheek en vriend en beschermheer van Wolfgang Amadeus Mozart en Joseph Haydn. Dat deze illustere klassieke meesters de jonge Beethoven tot voorbeeld hadden gediend, valt niet te betwisten. De onbelemmerde dansante lichtheid van zijn eersteling valt amper te vergelijken met de onrust en temperamentvolle drang van zijn latere werken. Toch draagt deze vroege symfonie al de kiemen van een ommezwaai in de uitdrukkingsmogelijkheden van de orkestrale muziek. Opvallend zijn de veelvuldige sforzandi (expressieve accenten), de rol van de blazers en de voor die tijd vooruitstrevende, rijk geschakeerde tempoverdeling. Naar het voorbeeld van Haydn laat Beethoven het eerste deel door een langzame inleiding voorafgaan. Eigenzinnig dissonant geeft het openingsakkoord de verkeerde tonaliteit aan. Wanneer de dwalende strijkers zich een weg hebben gezocht en zich oplossen in C groot, krijgt een zonnig Allegro vrij spel. De thema’s zijn helder en bevallig. In de ontwikkeling – met name het telkens overnemen van de melodie door hobo en fluit – spreekt al onloochenbaar Beethovens individuele toets.

Het Andante is van een hoffelijkheid waarop Haydn trots zou zijn geweest

Het Andante is van een hoffelijkheid waarop Haydn trots zou zijn geweest. Ook hier laat Beethoven zijn dramatische stem opmerken door het middengedeelte te verstoren met felle paukenslagen en gedurfde intervalsprongen. Tegen alle toenmalige gebruiken in wordt de complete orkestbezetting ingezet en is bovendien de metronoomaanduiding voor dit trage deel eigenlijk helemaal niet langzaam.

Het Menuetto dient zó snel te worden gespeeld dat het feitelijk een scherzo wordt, een benaming die Beethoven later systematisch zou toepassen. In plaats van nieuw thematisch materiaal zijn opnieuw gebruikte toonladdermotieven en akkoorden uit het eerste deel de voornaamste bouwstenen van dit sterk ritmische spel.

Talmend heeft de Finale enkele valse starts nodig vooraleer het opklimmende toonladdermotief volledig klaar is om het Allegro molto e vivace binnen te snellen. De aanloop tot een dartel rondo, vol humor en zonder spanningen.