Beethoven en mozart door het Chiaroscuro kwartet

Tekst: Sarah Summerfield

Divertimenti werden in de achttiende eeuw gecomponeerd ter ere van feestelijke gelegenheden en doorgaans uitgevoerd in een rustiek landelijke setting alwaar een gemêleerd gezelschap al rondkuierend genoot van een hapje en een drankje. Ze zijn over het algemeen geschreven voor een relatief klein ensemble en kenmerken zich door symmetrische meerdeligheid en een ontspannen voortgang.

Dramatische spanning is nauwelijks aanwezig, terwijl dansbare ritmes overheersen en de harmonieën weinig avontuurlijk zijn. Het divertimento was bedoeld als verstrooiing, zoals tegenwoordig loungemuziek.

Wolfgang Amadeus Mozart componeerde het gros van zijn divertimenti in de jaren 1770, in dienst van aartsbisschop Colloredo van Salzburg. Hij voelde zich in de Oostenrijkse stad enigszins ingeperkt: ‘Er is hier geen plek voor iemand zoals ik,’ schreef hij aan zijn docent Padre Martini in Bologna, ‘en muziek wordt hier niet gewaardeerd.’

Wellicht hield Mozart zijn divertimenti daarom met opzet simpel; hij gebruikte traditionele thema’s en eenvoudige vormen. Desondanks wist hij ­subtiele innovaties door te voeren waardoor deze composities wel degelijk werden gewaardeerd door de Salzburgers.

Het Divertimento in Bes groot, KV 137 is er een uit een groep van drie: Mozart ­componeerde KV 136, 137 en 138 tijdens een reis naar Italië alwaar hij zijn opera Lucio Silla zou gaan presenteren. Om zijn opdrachtgever in kwestie alvast iets te luisteren te bieden terwijl hijzelf aan het werk was leverde hij hem deze stukken.

Opvolger van het driedelige en later vijfdelige divertimento is het vierdelige strijkkwartet. Het Strijkkwartet in Es groot, KV 428 maakt deel uit van een groep van zes kwartetten die Mozart componeerde nadat hij in 1782 de zes ‘Russische’ kwartetten van Joseph ­Haydn had gehoord.

Hij was hiervan zo onder de indruk dat hij onmiddellijk aan de slag ging met zijn eigen verzameling strijkkwartetten. Het kwartet KV 428 zou hij later – met nog vijf andere – dan ook aan Haydn opdragen: ‘al mio caro amico Haydn’.

Mozart schrijft verder in het voorwoord bij zijn partituur: ‘Een vader die besloot zijn zoons de grote wereld in te sturen vond het zijn plicht hen over te dragen aan de bescherming en bezielende leiding van de man die gedurende die periode zeer geroemd was en die bovendien toevalligerwijs ook nog eens zijn beste vriend was. Desgelijks stuur ik u mijn zes zonen, mijn zeer geroemde en meest gewaardeerde vriend. Zij zijn zonder overdrijven ontstaan middels lange en moeizame arbeid. Ontvang hen alstublieft ruimhartig en wees voor hen een vader en een leider en een vriend!!’

Haydns reactie richting Mozarts vader na het horen van het kwartet luidde: ‘Ik zeg u nu met God als getuige en als een eerlijk man, dat uw zoon de grootste componist is die ik persoonlijk of slechts bij naam ken; hij heeft smaak en bovendien de grootste kennis van de wetenschap der compositie.’

Het eerste deel van het kwartet KV 428 opent met een octaafsprong omhoog die direct weer afdaalt met een opvallende tritonus. De melodie is toebedeeld aan de eerste viool, een welbekende Haydn-techniek.

In het ‘romantische’ tweede deel begint na een korte inleiding ook weer de eerste viool aan het openingsthema; een flinke dosis chromatiek zorgt voor een geraffineerde harmonische spanning. In deel drie lijkt opnieuw de Oostenrijkse adel te worden geschetst, buiten op een landgoed, drankje in de hand.

De zon verdwijnt achter de wolken wanneer wordt overgeschakeld op mineur, maar het majeurthema keert terug om ons te verzekeren van blijvend goed weer. Explosieve ritmische motieven en een wervelstorm aan noten zorgen voor een joviale stemming. De elegante en zonnige finale sluit verrassend af met vier markante slotakkoorden die je na een pianissimopassage eigenlijk niet meer verwacht.

Tekst: Lies Wiersema

Beethoven schreef het Strijkkwartet in Es groot, opus 74 te midden van het oorlogsgeweld. De soldaten van Napoleon hadden Wenen aangevallen en bezet. Beethoven verzuchtte dat er niets dan tromgeroffel en kanongebulder was en vluchtte de kelder in om zijn oren met kussens te beschermen.

Het Strijkkwartet in Es groot weerspiegelt echter een andere wereld dan de dagelijkse misère, zoals zo vaak bij Beethoven. Het is een open, helder werk, enigszins luchtig van sfeer.

De langzame, weifelende inleiding klinkt als een vraag, die in het daaropvolgende Allegro met bijna dezelfde vier noten beantwoord wordt. De pizzicato arpeggio’s waarmee dat gebeurt hebben het kwartet de bijnaam ‘Harfenquartett’ opgeleverd. Het Adagio ma non troppo heeft de vorm van een rondo met een telkens gevarieerd refrein.

Beethoven laat de lange, Schubert-­achtige openingsmelodie drie keer klinken, met steeds andere kleuren. Na zo’n sereen langzaam deel is het contrast met het Presto met zijn opzwepende ritme extra sterk. Alsof dat nog niet genoeg is volgt een Prestissimo met een ware uitbarsting van furieuze energie. Zowel het Presto als het Prestissimo worden beide letterlijk herhaald, om ten slotte over te gaan in het laatste deel.

De finale is een variatiedeel. De componist heeft de zes variaties die volgen op het elegante thema keurig geordend. De oneven variaties zijn energiek en levendig en de even variaties klinken zacht en bedachtzaam. Een snelle coda sluit dit speelse slotdeel af.